Emeryk Hutten-Czapski

Gmach Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego

Monety i medale oraz rzemiosło artystyczne
z kolekcji Emeryka Hutten - Czapskiego

na wystawie Polonia - tesoros y colecciones artisticas

(Polska - skarby i zbiory artystyczne)

otwartej w Pałacu Królewskim w Madrycie pod wysokim patronatem
JW. Króla Juana Carlosa oraz premiera Jose Luisa Zapatero

w dniach od 1 czerwca do 4 września 2011 r.

Świadectwem najwcześniejszych dziejów Polski są monety. Prezentowane na wystawie w większości pochodzą z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego (1828-1896), wybitnego numizmatyka i bibliofila. Prócz numizmatów i medali, miał on także bogate zbiory grafiki i książek, gliptyki (liczący ponad 300 zabytków zbiór gemm: intaglio i kamei, rytowanych i rzeźbionych w kamieniach jubilerskich) oraz mniejsze kolekcje militariów, tkanin, falerystyki, ceramiki, złotnictwa i szkła.

Po śmierci Emeryka Hutten-Czapskiego, zgodnie z jego wolą, powstało Muzeum Emeryka Hutten-Czapskiego mieszczące bogaty i cenny zbiór donatora. Od 1903 r. kolekcja jest częścią zbioru Muzeum Narodowego w Krakowie.

I.17. Denar Bolesława Chrobrego (992-1025) typu PRINCES POLONIE

Denar, 1000-1010, Wielkopolska, Kujawy lub północne Mazowsze

Srebro

Średn. 20,0 cm, waga 1,82 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-P-769; kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: ptak z rozpostartym ogonem o pięciu piórach, zwrócony w prawo. Pomiędzy dwoma gładkimi obwódkami napis: + PRINCES POLONIE

Rewers: podwójny, tzw. nitkowaty, krzyż; pomiędzy jego ramionami cztery półkola z punktem pośrodku każdego. Całość w gładkiej obwódce. Na otoku napis: + PRINCES POLONIE

Denar ten jest bodaj najbardziej znaną emisją Bolesława Chrobrego (992-1025), pierwszego polskiego władcy bijącego monetę, i zarazem obiektem nieustających dyskusji na temat przedstawionego na nim wizerunku. Chętnie widzi się w nim ukoronowanego orła i tym samym pierwszy wizerunek herbu Polski - Orła Białego, co jednak nie jest, jak wskazują obecne badania, możliwe do utrzymania. Najpewniej mamy tu do czynienia z przedstawieniem pawia z rozłożonym ogonem i charakterystyczną dla tego gatunku „koroną” na głowie. Ptak ten był symbolem zarówno życia wiecznego, jak i Chrystusa, do którego przyrównywano męczenników. Pojawienie się tego wizerunku na denarze Bolesława Chrobrego ma być może związek z intensywnie rozwijającym się wówczas kultem św. Wojciecha (ok. 956-997). Szczególnie warta uwagi jest umieszczona na obu stronach monety inskrypcja o treści PRINCES POLONIE, która jest najwcześniejszym świadectwem używania nazwy „Polska”

Bibliografia

Czapski 1957, 4811; Kiersnowski 1959; Suchodolski 1967; Suchodolski 2002, s. 153-169

Mateusz Woźniak

I.18. Brakteat „hebrajski” Mieszka III (1173-1102)

Brakteat, po 1181, Wielkopolska, Gniezno (?)

Srebro

Średn. 19,8 mm, waga 0,16 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-P-3357; kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: lew stojący w lewo z głową zwróconą do tyłu, wokół napis hebrajskimi literami: MESZKA KROL POLSKI

Moneta należy do grupy tzw. brakteatów hebrajskonapisowych Mieszka III (1173-1102). Pojawienie się w XII-wiecznej Polsce brakteatów opatrzonych hebrajskimi napisami i elementami nawiązującymi do żydowskiej tożsamości jest zjawiskiem obserwowanym także w innych krajach Europy (m.in. Niemczech, Czechach, Morawach czy na Węgrzech). Emisja ta wiązana jest z wydzierżawieniem mennic książęcych Żydom, być może w zamian za pomoc finansową, jakiej udzielili księciu w czasie jego starań o odzyskanie krakowskiego tronu. Na prezentowanym egzemplarzu umieszczono zapisane hebrajskimi literami polskie słowa: „Mieszko Król Polski” oraz - w polu monety - wyobrażenie ryczącego (?) lwa. Zestawienie tytułu królewskiego, którego oczywiście Mieszko III nigdy nie używał, z przedstawieniem lwa być może stanowi odwołanie do ważnej w kulturze judaistycznej postaci króla Dawida. Tytuł „król” nie odnosi się zatem do realiów politycznych, tylko do przypisywanych polskiemu władcy cech biblijnego bohatera.

Bibliografia

Czapski 1957, 100; Stronczyński 1884, T. 110; Garbaczewski 2007, s. 315, 316

II.10. Król Zygmunt August (1520-1572)

1532 r.

Medalier: Gian Maria Padovano (ok. 1493-1574), sygn. JOHANNES MARIA / PATAVINVS F.

Srebro, lany

Średn. 67 mm, waga 169,532 g (odlew późniejszy)

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-290; kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: popiersie króla w lewo, w berecie z piórami, w płaszczu obszytym futrem i pancerzu. Na piersi łańcuch z zawieszką w kształcie orła. W otoku napis: D , SIGISMVDVS II , REX POLONIE A ; REGNI NRI , III , AETATIS , XIII , ANNO D , M , D , XXXII.

Rewers: lew kroczący w lewo, poniżej sygnatura: JOHANNES MARIA / PATAVINVS F. Wokół dwuotokowy napis: PARCERE SVBIECTIS ET DEB - ELLARE SVPERBOS / IVSTVS - SICVT LEO

Autorem medalu, jednego z czterech składających się na serię portretową rodziny królewskiej, jest artysta włoski Gian Maria Mosca (ok. 1493-1574) zwany Padovano, który przed przyjazdem do Polski działał w Padwie i Wenecji. Awersy medali przedstawiają profilowe wizerunki członków rodziny monarszej: Zygmunta I (1548-1572), jego małżonki Bony (1494-1557) oraz ich dzieci: Zygmunta Augusta (1520−1572) i Izabeli (1519-1559), rewersy - alegoryczne wyobrażenia. Medale są sygnowane przez artystę. Na rewersie egzemplarza prezentującego syna królewskiego znajduje się lew symbolizujący siłę, odwagę i sprawiedliwość. Wyobrażenie wzmacnia napis: IUSTUS SICUT LEO (Sprawiedliwy jak lew) oraz inskrypcja, która jest fragmentem tekstu z Eneidy Wergiliusza: PARCERE SVBIECTIS ET DEB - ELLARE SVPERBOS (Oszczędzać poddanych, pokonywać pysznych).

Bibliografia

Lit.: Raczyński 1845, 9 bis; Czapski 1957, 9340; Gumowski 1906, 67; Stahr 2008, 8, s. 26

Elżbieta Korczyńska

II.13. Stefan Batory, król Polski (1533-1586)

Donatywa siedmiodukatowa gdańska

Gdańsk, 1582-1586

Medalier nieokreślony

Złoto

Średn. 41,2 mm, waga 24,51 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-P-380; kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: półpostać króla w prawo, w koronie i zbroi, w prawej dłoni trzyma berło, w lewej rękojeść miecza. W otoku między obwódkami wewnętrznymi, łańcuszkową i wieńcową, a zewnętrzną, perełkową, napis rozdzielony berłem i koroną: STEPHANVS . D : G . REX . POL . MAG . DVX . LIT . RVSSI . - . P :

Rewers: ozdobna tarcza z herbem Gdańska zawieszona na wstędze i trzymana przez dwa wspięte lwy. W otoku między obwódkami perełkowymi napis, przedzielony ręką trzymającą sztylet (znak Filipa Klüwera - mincmistrza gdańskiego, 1588-1608) oraz wianuszkiem: :  . EX . AVRO . SOLIDO . REGIA . CIVITAS . GEDANENSI : F : F :

Po zakończeniu sporu z królem Stefanem Batorym (1533-1586) Gdańsk złożył monarsze hołd, z którym wiążemy jedną z najstarszych w Polsce donatyw. Donatywy są specyficznym rodzajem numizmatów, łączącym cechy monet i medali. Stanowią wielokrotność dukata i jako dzieła znakomitych medalierów odznaczają się wysokim poziomem artystycznym. W Polsce wybijano je na zlecenie bogatych miast Gdańska i Torunia. Miały charakter upominku, który wręczano monarchom lub wybitnym dostojnikom w celu uzyskania ich przychylności. Jednocześnie świadczyły o potędze i świetności swoich emitentów. Donatywa siedmiodukatowa gdańska przeznaczona dla króla Stefana Batorego wyróżnia się ostrością rysunku i realistycznym portretem królewskim. Znak mincerski - sztylet - Filipa Klüwera (wardajna i mincmistrza gdańskiego, 1582-1610) informuje, że musiała zostać wybita w latach 1582-1586.

Bibliografia

Czapski 1957, 7229; Gumowski 1913, 6; Haczewska 2007, s. 29

Elżbieta Korczyńska

III.8. Kaseta na przybory do pisania

Polska, lata 80. XVII w., XIX w.

Srebro repusowane, cyzelowane, częściowo odlewane, mosiądz odlewany, cyzelowany

17 x 33,5 x 26 cm; waga 2055 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-IV-Z-1085; kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Prostokątna kaseta w kształcie prostopadłościanu z pokrywą. Podstawa cokołu prostokątna, wsparta w narożach na czterech nóżkach w kształcie kul trzymanych przez ptasie pazury. Cokół prostopadłościenny, węższy od podstawy, zamknięty pokrywą na zawiasach. Wewnątrz, pod pokrywą, srebrna wycinana i rytowana płyta mocowana na zawiasach i dwóch haczykach. Wewnątrz cokołu podział ściankami m.in. na kałamarz i piasecznicę. Dekoracja kasety repusowana i cyzelowana: na ściankach cokołu podwieszone festony kwiatowe, na pokrywie kosz z kwiatami i owocami.

Na pokrywie mocowana nitami mosiężna plakieta z herbem Rogala w odmianie pod koroną szlachecką oraz inicjałami: I - M - K / I - M / G -M-W. Pod plakietą, na pokrywie, częściowo repusowany i cyzelowany nieznany herb pod kapeluszem biskupim z inicjałami: I - G- T / PN - A(?) / SS - P - K(?)N (herb i litery zniekształcone).

Według informacji zawartych w katalogach opisujących kolekcję Emeryka Hutten-Czapskiego, ofiarodawcy kasety, pochodzi ona z Kopyla na Litwie, a herb umieszczony na mosiężnej plakietce to herb „Iwanowski” (por. Przewodnik 1902; Katalog 1904). Rodzina Iwanowskich pieczętowała się herbem własnym „Iwanowski”, czyli herbem Rogala w odmianie innej niż herb przedstawiony na plakiecie: herb nie powinien zwierać w godle rogaciny rozdartej (por. Boniecki 1905). Drugi herb ukryty pod plakietą jest mocno zniekształcony, zawiera również w godle rogacinę rozdartą (herb nienotowany), pod kapeluszem biskupim z inicjałami, których nie udało się połączyć z duchownym żyjącym i działającym w latach 80. XVII w.

Podobny typ kasety na przybory do pisania wykształcił się w na przełomie XVI i XVII w. w ośrodkach południowoniemieckich, m.in. w Norymberdze. Na terenie Rzeczypospolitej pojawia się pod koniec XVII w., m.in. jako produkcja ważnych gdańskich warsztatów złotniczych Christiana I Pichgela oraz Nathanaela Schlaubitza (por. Fischinger, Nowacki 2000, s. 132). Prezentowany zabytek to również przypuszczalnie produkcja gdańskiego ośrodka złotniczego. Ze względu na brak oryginalnej podstawy cokołu (wymieniona w XIX w.) kaseta nie posiada znaków złotniczych, które pozwoliłyby dodatkowo potwierdzić tę hipotezę.

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 6, poz. 34; Katalog 1904, s. 2, poz. 34; Boniecki 1905, s. 70; Przewodnik 1908, s. 105, poz. 998; Schlosshof im Marchfeld 1990, s. 60, poz. 71; Emeryk-Hutten Czapski 1997, s. 65, poz. 1; Fischinger, Nowacki 2000, s. 133

Alicja Kilijańska

III.14. Jan Heweliusz (1611-1687), astronom gdański

Medal pośmiertny; 1687 r.

Medalier: Jan Höhn mł. (ok. 1642- 1693), sygn. I.H.

Srebro

Średn.53 mm; waga 50,931 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-MdP-784; kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: popiersie trzy czwarte w lewo, w stroju rajcy miejskiego. Głowa z długimi, kręconymi włosami lekko w prawo

Rewers: napis w 16 wierszach: IOHANNES HEVELIUS/ DANTISCAN, CONSUL VET.CIVITAT./ DELICIUM REGUM AC PRINCIPUM/ ASTRONOMORUM IPSE PRINCEPS/ IN GLORIAM ATQVE ADMIRATIONEM/ SECULI PATRIAE ORBIS / ANNO 1611 DIE 28 IANUARII NATUS/ REM CONSILIIS PUBLICAM IUVIT/ LITERARIAM PRAECELLENTIB MONUMENT/ AUXIT/ MERITIS IN UTRMQVE ILLUSTRIS/ SPLENDOREM NOMINIS AETERNITATI/ INSERUIT/ IPSO NATALI DIE/ ANNO 1687/ DENATUS

Jan Heweliusz (1611-1687), obywatel Gdańska, rajca miejski, był znanym i cenionym w Europie astronomem, członkiem The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge. Zbudował własne obserwatorium, w którym posługiwał się skonstruowanymi przez siebie przyrządami astronomicznymi. Jest uważany za twórcę nowożytnej selenografii. Opisał wiele konstelacji gwiezdnych, a jedną z nich nazwał tarczą Sobieskiego, na cześć króla polskiego Jana III, zwycięzcy spod Wiednia w 1683 r. Medal oddaje hołd Heweliuszowi jako radnemu Gdańska i uczonemu, jak zaznaczono w inskrypcji - „ulubionemu od królów i książąt i posiadającemu pierwsze miejsce wśród astronomów”.

Bibliografia

Raczyński 1845, 254; Czapski 1957, 3899; Stahr 2008, 320

Elżbieta Korczyńska

IV.26. Król Zygmunt III Waza (1566-1632)

Sto dukatów koronnych

Mennica: Bydgoszcz, 1621 r.

Medalier: Samuel Ammon (1591-1622), sygn. SA

Złoto

Średn. 69,4 mm, waga 348,3 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-P-3415

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Awers: popiersie króla w prawo, w bogato zdobionej, paradnej zbroi, z naramiennikami w formie lwich głów. Na zbroi wykładany kołnierz obramowany koronką oraz łańcuch z orderem Złotego Runa. Przez lewe ramię przewieszona szarfa dowódcy. W górnym otoku:  SIGISMVNDVS . III . D : G : POLONIAE . ET . SVECIAE . REX  . Pod popiersiem inicjały medaliera: SA, oraz data: 1621 (powtórzona w dwóch innych miejscach). Całość w grubej obwódce liściennej

Rewers: dziewięciopolowa tarcza z herbami Polski, Litwy, Szwecji i Wazów, zwieńczona okazałą koroną, otoczona łańcuchem orderu Złotego Runa. Nad koroną data: 16-21. W ornament okuciowy tarczy wplecione ptaki, maszkarony i pęki owoców. Po jej bokach inicjały: II-VE (Jakub Jacobson van Emden - dzierżawca mennicy bydgoskiej), data: 16-21, oraz inicjały medaliera: SA. Pod tarczą główka anioła i powtórzone litery: S-A. W otoku, między obwódkami łańcuszkową a grubą liścienną:  MAGNVS . DVX . LITVAN : RVSS : - : PRVSS : MAS : SAM : LIVON : ZC :  . Na rancie wbita wartość: 100

Podczas panowania króla Zygmunta III Wazy (1566-1632; pan. 1587-1632), w 1621 r., w mennicy bydgoskiej wybito największą złotą monetę polską - 100 dukatów koronnych. Jej stempel był dziełem znakomitego medaliera gdańskiego Samuela Ammona. Ze względu na swe rozmiary i kunsztowną formę studukatówka zaliczana jest czasem do medali. Część badaczy uważa, że powstała na zamówienie Jakuba Jakobsona van Emden, dzierżawcy mennicy bydgoskiej, jako kosztowny podarunek dla króla lub wysokich dygnitarzy; według innych, zamówił ją sam Zygmunt III jako nagrodę dla dowódców za ich waleczność w bitwie z Turkami pod Chocimiem (1620). Order Złotego Runa, który zdobi popiersie władcy oraz rewers monety został nadany Zygmuntowi III przez króla hiszpańskiego Filipa III (1578-1621) w 1600 r. Stemplem studukatówki odbito sztuki od 30 do 90 dukatów w złocie oraz 3, 5, 6 talarów w srebrze.

Bibliografia

Czapski 1957, 1414; Gumowski 1924, 79; Stahr 1990, s. 81-83

Elżbieta Korczyńska

IV.27. Król Zygmunt III Waza (1566-1632)

Talar koronny medalowy

Medalier nieokreślony

Złoto

Średn. 43, 8 mm, waga 34,79 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-P-5961

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: popiersie króla w prawo, w wysokim kapeluszu przybranym kitą i opaską z klejnotów, w krezie i wzorzystej szubie, przedzielające u góry i u dołu dwuwierszowy, otokowy napis: SIGIS . III . D : G . RE . PO . MA . - . DUX . L . IT . RUS: / . PRUSSIAE . MASOVIAE - . SAMG : LIVON

Rewers: w obwódce sznurowej, ukoronowana dziewięciopolowa tarcza z herbami Polski, Litwy, Szwecji, Gotlandii i Wazów, przedzielająca otokowy napis: NECNON. SVECORVM. GOTOR. VANDALORVM. Q. ETC. REX

Wśród bogatej produkcji menniczej Zygmunta III Wazy (1566-1632), znajduje się zespół talarów medalowych z nietypowymi przedstawieniami, w tym z wizerunkiem króla w wysokim kapeluszu zamiast korony. Część z nich wybito jako wielokrotności dukata w złocie. Niektóre typy i odmiany nie są datowane. Przypuszcza się, że talary z pierwszych lat panowania króla mogły być emitowane w mennicy olkuskiej. Autor stempli pozostaje nieznany.

Bibliografia

Czapski 1957, 9670; Gumowski 1924, 13; Kopicki 2007, 982.c

Elżbieta Korczyńska

IV.30. Król Władysław IV Waza (1595-1648)

Donatywa 10-dukatowa gdańska; 1635 r.

Złoto

Średn. 41,9 mm, waga 34,67 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-P-391

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: półpostać króla trzy czwarte w prawo, w bogato zdobionej panopliami zbroi, na której szeroki, wykładany kołnierz obramowany koronką, łańcuch z orderem Złotego Runa oraz szarfa dowódcy przepasana przez lewe ramię. U dołu wśród ozdób zbroi inicjały AG (nierozwiązane) i rok 1634 powtórzony cyframi rzymskimi na odcinku ramienia. W otoku między obwódkami sznurkową a wieńcową, od lewej, górą: VLADISLAVS . IIII . D : G : REX . POLONIAE . MAG : DVX . LIT : RVS : PRVSS :

Rewers: owalna, ozdobna tarcza z herbem Gdańska trzymana przez dwa lwy, powyżej główka anioła z opuszczonymi skrzydłami, pod którymi rok 16-35. U dołu owalna płycina z wolutami dzieląca inicjały medaliera I-R (nierozwiazane). Na poziomym ramieniu dolnego krzyża w herbie miasta rok 16-35. W otoku między obwódkami wieńcowymi: EX . AURO . SOLIDO . REGIA . CIVITAS . GEDANENSIS . F : F :. Legendę dzieli arabeska, wewnątrz której inicjały A-G-G (nierozwiązane) oraz rok 16-35

Wśród donatyw Władysława IV prezentowana wyróżnia się wysokiej jakości portretem królewskim i kunsztem wykonania. Jej autor ukrywa się pod niewyjaśnionymi inicjałami IR. Misterny sposób potraktowania wizerunku i tarczy herbowej, subtelne zdobienia, delikatność rysunku, drobniutkie ukryte daty i litery, wskazują rękę wybitnego artysty, być może ucznia Samuela Ammona. Daty występujące na donatywie -1634 i 1635 - informują, że była wykonywana w ciągu dwóch lat. W tym czasie funkcję kierownika mennicy sprawował Stenzel Bermann. Tajemnicze pozostają nadal występujące na awersie i rewersie inicjały AG i A-G-G. Domniemanie, że należały do urzędnika nadzorującego mennicę z ramienia rady miejskiej, nie zostało wystarczająco udowodnione.

Bibliografia

Czapski 1957, 10301; Gumowski 1939, 31; Haczewska 2007, s. 30

Elżbieta Korczyńska

IV.31. Król Zygmunt III Waza (1566-1632) i królowa Konstancja (1588-1631), córka Karola, arcyksięcia austriackiego (1540-1590)

Medal portretowy pary królewskiej, 1621 r.

Medalier: Samuel Ammon (1591-1622)

Złoto, lany

43,4 mm, waga 70,28 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-212

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: popiersie w prawo, w paradnej zbroi, stojącej rurkowanej krezie, przepasane szarfą dowódcy. Na piersi łańcuch z Orderem Złotego Runa. W otoku: * SIGISMVNDVS•III•D: G: POLONIÆ•ET•SVECIÆ•REX*

Rewers: popiersie w lewo, w diademie na głowie i kolczykach z perłą, w sukni dworskiej typu hiszpańskiego, naszywanej klejnotami i stojącej rurkowanej krezie. W otoku: * CONSTANTIA•D: G: POLONIÆ- ET•SVECIÆ•REGINA*

Medal wyszedł spod dłuta Samuela Ammona, medaliera gdańskiego, który doskonale i trafnie uchwycił podobieństwo portretowanej pary. Przedstawienie króla i królowej jest bardzo podobne do ich malarskich konterfektów. Artysta niezwykle precyzyjnie odtworzył detale zbroi, sukni i klejnotów. Konstancja Austriaczka była drugą żoną Zygmunta III, siostrą jego pierwszej zmarłej żony Anny (1573-1598).

Bibliografia

Czapski 1957, 5819; Gumowski 1924,69; Stahr 1990, 21; Stahr 2008, 32

Danuta Krawczuk-Biernat

IV.32. Król Władysław IV (1595-1648)

Medal z widokiem Gdańska, 1642 r.

Medalier: Sebastian Dadler (1586-1657), sygn. SD

Srebro, bity

Średn. 80,1 mm, waga 133,40 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-264

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: na pierwszym planie Władysław IV (1595-1648) na wspiętym koniu, w zbroi rajtarskiej, łańcuch z Orderem Złotego Runa na piersi, przepasany szarfą dowódcy, z regimentem w dłoni. Dwa putta wieńczą króla. W dali scena batalistyczna. Napis w otoku: ECCE VLADISLAUM, QVI POST TRIA BELLA QVIETEM RESTITUIT, DIGNUM HAC TER TRIA SECLA FRUI (Oto Władysław, który po trzech wojnach przywrócił spokój, godny jest tego zażywać po trzykroć przez trzy wieki). W odcinku dolnym: HAC TRIPLICE/DIGNUS (Tego potrójnie godny), sygn. SD

Rewers: panorama Gdańska wraz z otoczeniem uwzględniająca nie tylko najważniejsze elementy wewnętrznej zabudowy, ale także jego usytuowanie geograficzne. Widać teren Żuław, barki na rozlewiskach Wisły, morze ze statkami i rozległą panoramę wybrzeża z twierdzą w Wisłoujściu (dziś część Gdańska). Na tle nieba, pośród obłoków unosi się putto, które wysypuje na miasto zawartość rogu obfitości - symbol bogactwa. Na pierwszym planie herb miejski przytrzymywany przez dwa lwy. U góry tetragram Jahwe w promienistej aureoli oraz alegoryczne postacie. Napis w otoku: IHOVAE FLUTA MANU REGIS DUM PROTEGORALIS. SPONTE MIHI OCEANUS, VISTULA TERRA FAVENT (Jak długo wsparty jestem ręką Boga, ręką opiekującego się mną króla, dobrowolnie sprzyjają mi ocean, Wisła, ziemia)

Medal powstał z inicjatywy Rady miasta Gdańska w 1642 r. i stanowił dar dla króla. W ten sposób Gdańsk sławił Władysława IV za szczęśliwe zakończenie trzech wojen i przywrócenie pokoju, który warunkował niezakłócony handel, stanowiący źródło bogactwa miasta. Medal gdański jest bardzo okazały nie tylko pod względem wielkości czy dekoracyjności, ale przede wszystkim jeśli idzie o walory plastyczne, poziom techniczny, precyzję rysunku i artystyczną koncepcję całości. Portret konny monarchy, zwłaszcza w formie pomnikowej, stanowił wyraz najwyższego hołdu dla osoby portretowanej. Na pierwszym planie rewersu widać duży herb miasta, podtrzymywany przez dwa lwy, prezentuje on Gdańsk jako miasto republikę, której wolności zagwarantowane są przywilejami. Powyżej artysta sportretował panoramę Gdańska. Z prawej strony na obłokach medalier umieścił postać, której atrybuty symbolizują egzystencje miasta w aspekcie moralnym, cnót i przymiotów mieszkańców i władz. Żuraw uosabia czujność, pilność i wytrwałość, klucz - siłę i autorytet władzy, pierścień jest znakiem wiary. Okręt i snop zboża to atrybuty postaci umieszczonej z lewej strony. Symbolizują one aspekt materialny miasta.

Bibliografia

Czapski 1957, 1830; Gumowski 1939, 71; Stahr 1990, s. 122-123, nr 52

Danuta Krawczuk-Biernat

IV.33. Król Władysław IV (1595-1648)

Medal upamiętniający zwycięstwo pod Smoleńskiem oraz traktaty ze Szwecją i Turcją; 1636 r.

Medalier: Sebastian Dadler (1586-1657), sygn. SD.

Srebro, bity

Średn. 79,2 mm, waga 138,05 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-249

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: na pierwszym planie Władysław IV (1595-1648) na koniu, w stroju dowódcy cudzoziemskiego autoramentu, obok hetmani na czele zastępu wojsk. Przed królem bijący czołem dowódcy rosyjscy. Za nimi scena składania chorągwi, w dali przemarsz wojsk i warowne miasto. Napis w otoku: DEI OPT: MAX: AVSPICIO INVICT: VLADISLAI IV POL: SVECIAE REG: ARMIS VICTRIC: SMOLENSCV OBSIDIONE LIBERATV MOSCI SVBIVGATI SIGNA DVCES PROSTRATI (Za pomocą Boga najwyższego, niezwyciężonego Władysława IV króla polskiego, szwedzkiego, zwycięskim orężem Smoleńsk oswobodzony, Moskale pobici, chorągwie wodzowi poddane), sygn. SD.

Rewers: centralnie Władysław IV na wspiętym koniu, w zbroi rajtarskiej i szarfie dowódcy z regimentem w dłoni. Przed nim posłowie szwedzcy i tureccy. Za królem dwaj hetmani na czele zastępu wojska. Nad głową Władysława IV skrzydlaty geniusz trzyma palmę zwycięstwa i wieniec laurowy. U dołu pod kamieniem: 1636. Napis w otoku: ET BELLO. ET PACE. COLENDUS. TVRCAE. PACEM. FERENTES. ET SVECI. (Godny czci na wojnie i w czasie pokoju. Turcy i Szwedzi ofiarujący pokój)

Medal powstał na zamówienie dworu królewskiego. Stanowi on syntezę dokonań militarnych i politycznych Władysława IV, gdyż tematyką swą obejmuje zarówno zwycięstwo smoleńskie, jak i rozejmy z Turcją i Szwecją. Awers przedstawia kapitulację wojsk rosyjskich na polach pod Smoleńskiem w 1634 r. Rewers odnosi się do traktatu pokojowego z Turcją i rok późniejszego rozejmu ze Szwecją w Sztumskiej Wsi. Jest to drugi triumfalny medal Władysława IV dłuta Sebastiana Dadlera. Oba reliefy uwidaczniają wielkie mistrzostwo Dadlera jako rysownika, w doskonale skomponowanych scenach zbiorowych oraz rzeźbiarza wspaniale operującego kontrastowym zestawieniem reliefu plastycznego i płaskiego. Władysław IV został tu przedstawiony jako „triumfator et pacificus”, uosobienie cech idealnego władcy. Z tym przedstawieniem króla wspaniale koresponduje napis w otoku: ET BELLO ET PACE COLENDUS (Godny czci na wojnie i w czasie pokoju).

Bibliografia

Czapski 1957, 1766, Gumowski 1939, 36. Stahr 1990, s. 117, nr 46

Danuta Krawczuk-Biernat

IV.35. Król Władysław IV (1595-1648) i królowa Ludwika Maria (1611-1667)

Medal ślubny; 1646 r.

Medalier: Jan Höhn st., sygn. IH

Złoto, bity

Średn. 56,7 mm, waga 55,38 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-266

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: król i królowa siedząc na krzesłach tronowych, trzymają się za ręce. Władysław IV w koronie, z berłem w dłoni, w kostiumie cudzoziemskim, z orderem Złotego Runa. U jego stóp leżą akcesoria rycerskie. Ludwika Maria w małej, pięciopałkowej koronie, w dekoltowanej sukni. Nad nimi baldachim z orłami, przyozdobiony girlandą i gałązkami lauru, w tle wzorzysta draperia. Napis: DULCIS AMORE QUIES (Zatrzymaj się Bellono! Junona nakazuje pokój. Uczynię, że doznasz w miłości słodkiego spoczynku), sygn. IH

Rewers: u góry tetragram w obłokach i glorii, poniżej orzeł w koronie rozpościera skrzydła nad herbem Gdańska i inskrypcją: FATA POLO VENIUNT; HOMI / NUM SUNT VOTA: IEHOVA/ DEVOTA IUVA; TU/ SACRA PACTA FOVE./ SINTEA FAUSTA NOVIS/ CONSORTIBو HISq SUBALIS / PAX REGNUM POPULUS / FLOREAT ET /ET GEDANUM. /M.DC.XLVI./10. MART: (Losy pochodzą z nieba; śluby są rzeczą ludzi. Boże, Ty wspieraj ślubujących. Ty wspieraj święte związki. Niech będą pomyślne dla nowych małżonków; niech pod Twymi skrzydłami pokój, królestwo, lud i Gdańsk zakwitną. 1646, 10 marca). W otoku napis dedykacyjny: ٭ VLADISLAO IV POLONIÆ AC SUECIÆ REGI.ET LODOVICÆ MARIÆ MANTUANÆ• SPONSIS (Władysławowi IV królowi Polski i Szwecji i Ludwice Marii Mantuańskiej. Małżonkom)

Medal wybity z inicjatywy Rady miejskiej Gdańska z okazji królewskiego ślubu. Jego autorem jest Jan Höhn st. Akt zaślubin pary królewskiej dokonuje się przez symboliczny gest podania rąk. Król i królowa siedzą na krzesłach tronowych, pod baldachimem. Motywem istotnym dla wymowy medalu są akcesoria rycerskie; zbroja i szpada, które jakby chwilowo porzucone leżą u stóp króla. Dookolna inskrypcja stanowi komentarz do przedstawienia. Bellona bogini wojny, uważana za żonę Marsa, musi ustąpić Junonie opiekunce małżeństwa i miłości. Tetragram w promienistej aureoli to jeden z typów symboli oznaczających Boga Ojca. Jest to hebrajskie słowo Jahwe. Wyobraża Jego stałą obecność w świecie i opiekę sprawowaną nad ludźmi . W medalierstwie polskim tetragram upowszechnił Sebastian Dadler, regularnie stosowali go Hoehnowie. Motyw ten wszedł na stałe do zestawu symboli używanych przez medalierów gdańskich.

Bibliografia

Czapski 1957, 7585; Gumowski 1939, 97; Stahr 1990, s. 144 , nr 56

Danuta Krawczuk-Biernat

IV.36. Król Jan Kazimierz (1609-1672)

Medal upamiętniający zajęcie Kijowa przez wojska polskie; 1651 r.

Medalier: Sebastian Dadler (1586-1657), sygn. SD

Złoto, bity

Średn. 68 mm, waga 109,87 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-309

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: na tle krajobrazu z widniejącą w oddali panoramą Kijowa scena hołdu, który alegoryczna postać „Kijowii” przyprowadzona przez hetmana Janusza Radziwiłła (1579-1620) składa Janowi Kazimierzowi (1609-1672). U góry unoszące się geniusze z wieńcami. U dołu w odcinku kartusz z napisem: KIOVIA RECEPTA / M: DC:LI (Kijów odebrany). W otoku: KIIOVIOS ARCVS FRACTOS PHARETRASQVE REBELLES RADZIVIL EN TRADIT REX CASIMIRE TIBI (Połamane kijowskie łuki i buntownicze sajdaki Radziwiłł oddaje Tobie, królu Kazimierzu)

Rewers: w wieńcu laurowym, zwieńczonym u góry herbem Litwy Pogonią, u dołu książąt Radziwiłłów, napis 20-wierszowy: SUB AUSPICIA / REGNI / IOHANNIS CASIMIRI./TURBATI LICET PER COSACO-/RUM INSOLENTIAM, SED OPPRES-/SAREBELLIONE FELICIS[simus],/ EXERCI-/ TUS LITUANICUS DUCE IANUSSIO / RADIVILIO, SERVATIS PATRIAE FINI-/ BUS, OCCUPATO VI ET CONSILIO BORY-/STHENIS TRAIECTU, REBELLIUM DU-/CIBUS ALTERO NIEBABA CAESO ET OC-/CISO, ALTERO ANTONIO PROFLIGA-/TO ET PULSO, ATQUE PER STRA-/TA HOSTIUM CADAVERA APERTA / FERRO VIA KIIOVIAM USQUE /PERRUPIT, ET HANC REGIO-/NIS AC REBELLIONIS ME-/TROPOLIM, OCCUPAVIT. / ANNO DOMINI / M. DC. LI. (Pod panowaniem Jana Kazimierza, chociaż zaburzonego zuchwalstwem Kozaków, lecz już po pomyślnym stłumieniu buntu, wojsko litewskie pod wodzą Janusza Radziwiłła, ochroniwszy granice ojczyzny, zajęło siłą i rozwagą przejście przez Dniepr, a co do wodzów powstania, jednego - Niebabę pokonało i straciło, drugiego - Antoniego rozgromiło i przepędziło, a otworzywszy sobie żelazem drogę usłaną trupami nieprzyjaciół, doszło aż do Kijowa, którą to stolicę kraju i buntu opanowało Roku Pańskiego 1651), sygn. SD

Medal został wybity na zamówienie Janusza Radziwiłła hetmana polnego litewskiego dla upamiętnienia stłumienia rokoszu kozackiego na Ukrainie i odbicia przezeń z rąk kozackich Kijowa - 4 sierpnia 1651 r. To wydarzenie posłużyło artyście do wykonania bogatej w narrację sceny alegorycznej usytuowanej przy Złotej Bramie. Na tle panoramy Kijowa, widzianej poprzez rozlewiska Dniepru, przedstawił personifikację zdobytego miasta „Kijowia” w corona muralis na głowie, oddającą hołd królowi Janowi Kazimierzowi. Scena ta nawiązuje do wzorów klasycznych rzymskiego pochodu triumfalnego. Rzymskie kostiumy rycerzy, proporce w formie labarum, wieńce i korony triumfalne należą do bogatego repertuaru form i motywów symbolicznych przejętych z ikonografii cesarskiej i przyswojonych przez sztukę nowożytną. To dzieło Sebastiana Dadlera uznawane jest za najwspanialszy polski medal all'antica.

Bibliografia

Czapski 1957, 5868; Stahr 1990, s. 161-163, nr 63

Danuta Krawczuk-Biernat

IV.38. Pokój w Oliwie

1660 r.

Medalier: Jan Höhn st., sygn. IH

Złoto, bity

Średn. 74 mm, waga 173,01 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-325

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903 r.

Awers: na tle pagórkowatego krajobrazu widok klasztoru oliwskiego, w dali na horyzoncie rysują się wieże Gdańska, z lewej strony Latarnia w Wisłoujściu i fragment wybrzeża. W odcinku nieba dwa putta w obłokach trzymają szarfę z czterema sercami; między nimi lecący gołąb z gałązką oliwną w dziobie. W otoku: PACIS. OLIVIENSIS. ANNO. MDCLX.III. MAII. AD. GEDANU.IN. PRUSSIA. CONCLUSÆ. MONUMENTUM. (Pamiątka pokoju oliwskiego, zawartego w roku 1660, 3 maja, pod Gdańskiem w Prusach), sygn. IH

Rewers: drzewo oliwne, pod którym klęczy alegoryczna postać kobieca ze złożonymi do modlitwy rękami. W tle krajobraz z zatoką pełną statków, klasztorem oliwskim, wioskami z pracującym rolnikami oraz panoramą Gdańska. Na niebie słońce i księżyc wśród obłoków. U góry tetragram w promienistej aureoli. W otoku: PECTORA QUO REGUM, COEUNT QUO VULNERA SECLI, EN FELIX OLEUM PACIS OLIVA DEDIT (Oto Oliwa dała szczęśliwy olej pokoju, dzięki któremu zbliżają się serca królów i zabliźniają się rany wieku), sygn. IH

Medal jest pełen motywów symbolicznych wydobywających pokojową problematykę. Na rewersie dominuje obficie owocujące drzewo oliwne, z którego kapią krople oliwy, na klęczącą, umęczoną postać kobiecą w podartym ubraniu - to uosobienie ziemi zranionej przez wojnę. Spływająca oliwa pomoże zabliźnić jej rany. Alegoria ta odwołuje się do aluzji symbolicznej zawartej w nazwie geograficznej miejscowości Oliwa. Pokój jest przyrównywany do drzewa oliwnego już od czasów antycznych, symboliczna „oliwka pokoju” zyskała dużą popularność w ikonografii nowożytnej. Dopełnienie alegorycznej, pokojowej wymowy stanowią, górujące nad otoczeniem, tetragram oraz słońce i księżyc.

Bibliografia

Czapski 1957, 5909; Stahr 1990, s. 179, nr 71

Danuta Krawczuk-Biernat

VI. 29. Król Jan III Sobieski (1629-1696)

Medal przedelekcyjny, upamiętniający zwycięstwo pod Chocimiem

1673

Medalier: Jan Höhn mł. (ok. 1642-1693)

Złoto, bity; średnica 43,8 mm, waga 41,52 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-417

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Awers: popiersie Jana Sobieskiego en face; w zbroi karacenowej i delii. W otoku: PATRIÆ SCUTUM - NATALE DETECTÆ (Rodzima tarcza odsłoniętej Ojczyzny).

Rewers: mały wieniec laurowy wieńczy 14-wierszowy napis: IOANNI SOBIESKI / MAGNO REGNI ET MILITIÆ / MAGISTRO, OBRUPTI FŒDE=/RIS QUOD PATER AD CHOCI=/

MUM ICERAT VINDICTAM / IBIDEM DE HOSTE SUMPTAM, / EXERCITUM AD, INTERNECIONEM / CÆSUM CASTRA CAPTA, SPOLIA / ACTA VALACHIAM, MOLDAVIAMQ / IN PROVINCIAM REDAGTAS, / FINES REIBUB. AD DANUBIUM /

PROLATOS, INFERIAS AVO / MATERNO MISSAS MEMORIA / SERVATA ÆTER. PUBL (Janowi Sobieskiemu, wielkiemu wodzowi królestwa i rycerstwa, gdy pokój przez ojca jego pod Chocimiem zawarty, złamany został, z powodu pomsty odniesionej tamże nad nieprzyjacielem, wojska zupełnie pobitego, zdobycia obozu, wzięcia łupów, z powodu Wołoszy i Mołdawi, w prowincję polską obróconych, granic Rzeczypospolitej do Dunaju rozszerzonych, ofiary pogrobowej dziadowi matki sprawionej, pamiątka ta wiekuiście potomności podana).

Medal poświęcony marszałkowi i hetmanowi koronnemu Janowi Sobieskiemu (1629-1696) z okazji jego świetnego zwycięstwa pod Chocimiem (11 listopada 1673 r. ) Wspomniany w inskrypcji, na rewersie, przodek Sobieskiego to hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski (1547-1620), którego Jan był prawnukiem od strony matki Zofii Teofili z Daniłowiczów. Ojciec Jana, Jakub Sobieski (1590-1646), po zwycięstwie wojsk polskich nad armią turecką pod Chocimiem w 1621 r. prowadził rokowania pokojowe, zakończone podpisaniem rozejmu. Inne informacje umieszczone na medalu nie odpowiadają prawdzie historycznej. Medal nie jest sygnowany, ale za jego twórcę uważa się Jana Höhna mł.

Bibliografia

Raczyński 1845, 185; Czapski 1957, 2403

Danuta Krawczuk-Biernat

VI. 30. Król Jan III Sobieski (1629-1696) i królowa Maria Kazimiera d’Arquien (1641-1716)

Medal koronacyjny, 1676

Medalier: Jan Höhn mł. (ok. 1642-1693), sygn. IH

Złoto, bity; średnica 47,2 mm, 41,25 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-460

Z kolekcji Emeryka Hutten Czapskiego, 1903

Awers: popiersia pary królewskiej profilem w prawo. Jan III ucharakteryzowany all'antica, sygn. IH

Rewers: drzewo palmowe zwieńczone koroną królewską, na jego pniu: IOANNES REX / MARIA REGINA. Pod drzewem stojący Amor. W tle panorama Krakowa, wraz z otoczeniem. U dołu w kartuszu: CORONATI / 2. FEBR. 1676. U góry słońce opromieniające całość. W otoku: CRESCANT CUM PALMIS NOMINA (Niech imiona wzrastają z palmami)

Na sejmie elekcyjnym 21 maja 1674 r., przy niespotykanym aplauzie szlachty, Jan Sobieski (1629-1696) został ogłoszony królem Rzeczypospolitej. Wyborcy widzieli w nim męża opatrznościowego państwa mającego się odrodzić pod rządami znakomitego wodza. Zaangażowanie króla w wydarzenia wojenne były przyczyną odłożenia ceremonii koronacji, która odbyła się dopiero 2 lutego 1676 r. Jana III Sobieskiego i Marię Kazimierę (1641-1716) koronował prymas Andrzej Olszowski (1621-1677) w katedrze na Wawelu.

Bibliografia

Raczyński 1845, 207; Czapski 1957, 5941

Danuta Krawczuk-Biernat

VI. 31. Jan III Sobieski (1629-1696)

Medal upamiętniający zwycięstwo pod Wiedniem

1683

Medalier: Jan Höhn mł. (ok. 1642-1693), sygn. IH

Srebro, bity; średn. 8 mm, waga 86,78 g

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-VII-Md-475

Z kolekcji Emeryka Huten-Czapskiego, 1903

Awers: popiersie króla w prawym profilu, w wieńcu laurowym, w paludamentum. W otoku: IOAN: III D. G. REX POLONIARUM. sygn. JH

Rewers: nad panoramą Wiednia, dwa orły: polski i cesarski, rozrywają turecki półksiężyc. U góry w otoku: NEC LUNA DUABUS (Dwóm i księżyc nie podoła). U dołu, pod linią Dunaju, na tle obozu wojskowego, kartusz z napisem: VIENNA LIBERA=/ TA. A. MDCLXXXIII// D. XII. SEPT. i dwaj skrępowani jeńcy tureccy

Zwycięstwo wiedeńskie było inspiracją do powstania kilkudziesięciu medali w różnych krajach Europy. Medal Jana Höhna jest jednym z kilku tego artysty, który sławi króla Jana III Sobieskiego (1629-1696) za jego militarne sukcesy. Awers przedstawia portret króla ucharakteryzowanego all'antica. Przedstawiona na rewersie panorama Wiednia jest tłem dla dwu orłów: polskiego i cesarskiego, które unosząc się nad obłokami rozrywają turecki półksiężyc. Przedstawienie to komentuje napis: (w tłum.) „Dwóm i księżyc nie podoła”.

Bibliografia

Raczyński 1845, 224; Czapski 1957, 2462

Danuta Krawczuk-Biernat

VII. 7. Ubiór kontuszowy: kontusz i żupan Jana Potockiego z Tykocina (zm. po 1793)

Polska, ok. 1773

Jedwab, tafta, płótno, szycie ręczne

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK XIX-2798, XIX-2799

Dar Emeryka Hutten-Czapskiego

Ubiór kontuszowy po Janie Potockim z Tykocina (zm. po 1793) herbu Pilawa, staroście kaniowskim, synu Józefa, starosty szczerzeckiego i czorsztyńskiego, kasztelana krakowskiego, z drugiego małżeństwa z Pelagią Potocką, córką Jerzego.

Kontusz z rypsu jedwabnego w kolorze złamanej zieleni. Podszewka z białej tafty. Plecy nieodcinane w pasie, krojone ze słupem środkowym jednolitym. Po bokach rozkloszowany przez lekkie przymarszczenie w szwach na wysokości pasa. Kołnierz wąski szalowy. Rękawy rozcinane, podszyte kremową taftą, zebrane manszetami. Zapięcie kryte na 7 małych guzów jedwabnych. Na brzegach wąska taśma z tafty w kolorze zieleni pistacjowej. Plecy krojone ze „słupem”.

Dł. 135 cm, obwód dołu 367 cm, szer. pleców 39,5 cm

Żupan z tafty „paliowej” (słomkowej) ze stojącym kołnierzem zapinanym na 4 małe jedwabne guziczki. Z przodu zapinany na 10 drobnych pasmanteryjnych guziczków. Plecy z płótna rozcięte pośrodku, do sznurowania.

Dł. 129 cm, obwód dołu 300 cm.

Często ubiory takie jak ten, z lekkiej tafty na jedwabnej podszewce, noszono w okresie letnim, a zakładano szczególnie z okazji balów, do tańca.

Jan Potocki darował ten ubiór swojemu zięciowi Adamowi Rostworowskiemu (1824-1870). Ten z kolei darował go Zygmuntowi Glogerowi (1845-1910), od którego przeszedł do kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego (1828-1896). Wraz z całą kolekcją Czapskiego przekazany został Muzeum Narodowemu w Krakowie.

Beata Biedrońska-Słota

12. Para guzów

Polska, 2. połowa XVII w.

Złoto, emalia barwna, kameryzacja, kamienie jubilerskie (rubiny), szlifowane

1,7 x 2,98 x 1,99 cm; 1,63 x 2,98 x 1,98 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-IV-Z-2546/1-2

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Guzy do ubioru wykonane ze złota, ażurowane. Korpus w kształcie lekko spłaszczonej, ażurowej elipsy. Dekoracja górnej części korpusu, emaliowana, kameryzowana: ułożone na przemian, lekko skręcone pasy wypełnione emaliowanymi motywami kwiatowo-roślinnymi w kolorach białym, szafirowym i zielonym oraz pas kameryzacji z rzędem szlifowanych kamieni jubilerskich (rubinów). Od spodu cztery wydatne, owalne otwory i ślady po mocowaniu uszka.

Według informacji zawartych w przewodnikach poświęconych kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego (Przewodnik 1902, s. 12, poz. 107; Przewodnik 1908, s. 112, poz. 1077) guzy należały do Jana Jeleńskiego „starosty mozyrskiego”. Jan Jeleński (po 1643 - przed 1693) był synem Pawła Jeleńskiego i Aleksandry Zubkówny. W 1661 roku otrzymał stanowisko pisarza ziemskiego mozyrskiego, w 1673 roku został podsędkiem, a w 1677 sędzią mozyrskim. Nie piastował natomiast stanowiska starosty mozyrskiego. Informacja z katalogów dotyczy prawdopodobnie Jana Jeleńskiego (zm. 1807), starosty mozyrskiego, który był prawnukiem Jana Jeleńskiego, domniemanego właściciela guzów. Żoną starosty Jana Jeleńskiego była Eleonora Obuchowiczówna. Przypuszczalnie klejnoty wzbogaciły kolekcję Czapskiego w związku z rodzinnymi koligacjami: matka ofiarodawcy, Fabianna Czapska pochodziła z rodziny Obuchowiczów.

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 12, poz. 107; Katalog 1904a, s. 6, poz. 107; Przewodnik 1908, s. 112, poz. 1077; Emeryk Hutten-Czapski 1997, s. 66, poz. 16; Monumetntis Patriae 2006, s. 174, il. 7; Sarmatyzm 2010, s. 126, poz. 88

Alicja Kilijańska

VII. 43. Kielich

Saksonia, Glücksburg (?), 1733-1763

Szkło bezbarwne, szlifowane, rytowane, matowane, pasta szklana, odlew

24,7 x 10,8 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-IV-Sz-1257a

Dar z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Stopa kolista, wysklepiona, trzon w kształcie balasa, szlifowany, zwieńczony gałką ujętą w dwa pierścienie. Czasza koniczna z dekoracją szlifowaną, rytowaną i matowaną, dwustronna: w owalnym medalionie, pod koroną królewską, w otoczeniu panopliów, popiersie króla Augusta III z saskiej dynastii Wettinów (1733-1763) odlane z pasty szklanej; z drugiej strony rytowany napis: „Vive le Roy / Auguste III”. Na stopie dwie rytowane gałązki: palmowa i laurowa.

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 20, poz. 176; Katalog 1904a, s. 10, poz. 176; Przewodnik 1908, s. 62, poz. 110; Kopera 1923, s. 19, poz. 83, il. 83 (zbiorowa); Buczkowski 1958, s. 89, fot. 44; Monumetntis Patriae 2006, s. 164, il. 12

Alicja Kilijańska

VII. 45. Kielich

Śląsk, 2. ćwierć XVIII w.

Szkło bezbarwne, szlifowane, rytowane, matowane

16,7 x 10,1 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK-IV-Sz-961

Dar z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Stopa kolista, płaska, od spodu zdobiona wieńcem szlifowanych soczewek. Trzon w kształcie balasa, szlifowany. Czasza koniczna, u nasady o profilu wklęsłym, ze szlifowanymi fasetami. Dekoracja czaszy dwuosiowa, szlifowana, rytowana i matowana: pod koroną królewską pięciodzielna tarcza z herbami Polski, Litwy oraz Saksonii, z drugiej strony pod ozdobnym lambrekinem symetryczna dekoracja złożona z wici i liści akantu oraz dwóch bukietów kwiatów.

Szkła o dekoracji heraldycznej nawiązującej do polsko-saskiej unii personalnej powstawały nie tyko w saksońskich i polskich hutach szkła. Kielich zdobiony pięciodzielną tarczą z herbami Polski, Litwy i Saksonii jest przykładem realizacji ze śląskich manufaktur szklanych z 2. ćwierci XVIII wieku. Forma kielicha: szeroka, kolista stopa z rzędem szlifowanych soczewek czy koniczna czasza o fasetowanym, wklęsłym profilu, to cechy charakterystyczne dla dekoracji śląskich kielichów z tego czasu.

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 16, poz. 139; Katalog 1904a, s. 8, poz. 139; Przewodnik 1908, s. 58, poz. 73; Kopera 1923, s. 19, poz. 83, il. 83 (zbiorowa); Monumetntis Patriae 2006, s. 164

Alicja Kilijańska

VII. 47. Salaterka z serwisu tzw. koronacyjnego

Niemcy, Miśnia, ok. 1733

Porcelana malowana, złocona

Wys. 5,1 cm, dł. 25,5 cm, szer. 19,6 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie MNK-IV-C-3911

Dar Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Głównym motywem zdobiącym salaterkę jest duży złoty kartusz herbowy pod koroną, z liśćmi palmowymi po bokach i lambrekinem w części dolnej. Na trójlistnej, pięciodzielnej tarczy namalowane zostały herby Polski i Litwy oraz Saksonii, pod elektorską czapką. Kartusz otaczają rzuty kwiatowe w typie Kakiemon, a krawędź salaterki złota bordiura złożona z wici roślinnych, wolut, rombów i motywów cęgowych. Salaterka pochodzi z największego serwisu z herbem władcy, ze względu na swoją efektowność tradycyjnie zwanego koronacyjnym (od koronacji elektora saskiego Fryderyka Augusta II na króla Polski w 1733), choć okoliczności i data jego powstania nie są do końca ustalone. Wiadomo, że w 1734 serwis z herbami króla i złoceniami został przekazany do Pałacu Japońskiego, a od 1838 znajdował się w użytkowaniu na zamku w Dreźnie, jednak nie do końca jest pewne, czy był to właśnie ten serwis. Elementy należące do tzw. serwisu koronacyjnego znajdują się w zbiorach polskich i obcych, przy czym większość z nich nosi charakterystyczne wyciski będące znakami formierza oraz numery Johanneum, których pozbawiona jest salaterka z Muzeum Narodowego w Krakowie. Badacze sądzą więc, że mogła zostać wykonana później, zastępując rozbitą, oryginalną salaterkę.

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 18, poz. 157; Katalog 1904a, s. 9, poz. 157; Przewodnik 1908, s. 60, poz. 91; Piątkiewicz-Dereniowa 1991, s. 38, poz. 113; Orzeł Biały 1995, s. 139, 263; Pod jedną koroną 1997, s. 400-401; Kraj skrzydlatych jeźdźców 2000, s. 340-341; Kostuch 2003, s. 4, 6

Bożena Kostuch

VII. 48. Tabakierka z portretem króla Augusta III (1696-1763) w stroju polskim

Niemcy, Miśnia, ok. 1750

Porcelana malowana, złocona; brąz złocony

Wys. 4 cm, dł. 8,5 cm, szer. 6,6 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie MNK-IV-C-3933

Dar Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Elegancka, pastelowa w tonacji tabakierka, dekorowana na bokach, wieczku i denku subtelnie malowanymi na śnieżnobiałym tle porcelany scenkami o charakterze sielsko-dworskim rozgrywającymi się w pejzażu, po otwarciu staje się niezwykle dekoracyjnym bibelotem. Jej wnętrze jest złocone, a na wewnętrznej stronie wieczka umieszczono przyciągający wzrok portret Augusta III (1696-1763), króla Polski w latach 1733-1763. Władca przedstawiony został w popiersiu, na tle nieba, w owalnym medalionie ujętym perełkowaniem. Barwna miniatura została znakomicie skontrastowana ze złotym tłem, jej dekoracyjność podnoszą intensywne kolory polskiego stroju władcy: karmazynowy/amarantowy kontusz, biały żupan, szafirowa wstęga Orderu Orła Białego biegnąca z lewego ramienia. Miniatura została zapewne wykonana przez Johanna Martina Heinrici (1711-1786), miniaturzystę związanego z manufakturą w Miśni w latach 1741-1756. Wizerunek nawiązuje do całopostaciowego portretu króla w stroju polskim, z charakterystycznie podgoloną głową, z orderem Złotego Runa zawieszonym na szyi oraz z gwiazdą orderu Orła Białego na piersi, autorstwa Louisa de Silvestre (1675-1760) z 1737 roku. Portret znany z licznych replik warsztatowych i kopii, spopularyzowany został dzięki rycinom Jeana Daullé (1703-1763) i Lorenzo Zucchiego (1704-1779).

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 15-16, poz. 138; Katalog 1904a, s. 8, poz. 138; Przewodnik 1908, s. 58, poz. 72; Katalog wystawy kobierców 1934, s. 139, poz. 638; Buczkowski, Przeorska-Exnerowa 1939, s. 91-92, poz. 542; Kostuch 2006, s. 171

Bożena Kostuch

VII. 57. Ładownica szlachecka

Polska lub Saksonia, XVIII w.

Drewno, mosiądz, skóra, złocenie, rytowanie, cyzelowanie

Dł. 21,6 cm, wys. 6,7 cm, szer. 2 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK V. 63

Dar Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Ładownica wykonana z drewnianej prostokątnej skrzynki mieszczącej 10 ładunków do broni palnej, przykrytej safianową skórką i pokrywą wykonaną ze złoconej blachy mosiężnej. Dekoracja pokrywy wykonana została za pomocą cyzelowania w postaci wzorów rokokowych, kratki regencyjnej i motywów roślinnych.

Bibliografia

Grabowska 1964, s. 19, 21; Żygulski 1975, kat. 341

Michał Dziewulski

VII. 59. August II Mocny (elektor saski Fryderyk August I), król polski (1697 -1706, 1709-1733)

Medal upamiętniający odzyskanie Kamieńca Podolskiego, 1699

Medalier Martin Heinrich Omeis, sygn. MHO

Srebro,bity

44,3 mm, 43,64 g

MNK-VII-Md-722

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Awers: Popiersie z profilu w prawo; w peruce, koronie, w zbroi i paludamentum. W otoku: D•G•FRID•AUGUSTو POLONIARUM REX. SAX• DUX & ELECT• 16 99

Sygn. : MHO

Rewers: Klęcząca personifikacja Podola, w koronie muralis, z tarczą z herbem tej ziemi, wskazuje na znajdujące się za nią w oddali warowne miasto. 16-99. W otoku: GLORIOSE RECUPERATUM•D•22•SEPT•CAMIENIEC IN PODOLIA•(Kamieniec Podolski, chwalebnie odzyskany dnia 22 września). Na pierścieniu:* DIVINO ANNVENTE NVMINE EX VOTO NON INIQV INIVSTO FELICITER ET ( Przy pomocy przychylnego Boga, prawym i sprawiedliwym życzeniem, szczęśliwie się dokonało) Chronogram: DIVIVVMIXVIIVIIVLICI=1699

Austria, Polska i Wenecja zakończyły prowadzoną wspólnie od 1684 wojnę z Portą Ottomańską, zawierając z nią 26 stycznia 1699 traktat pokojowy w Karłowicach nad Dunajem. Na mocy układu Polska odzyskała Ukrainę i Podole wraz z Kamieńcem. Tę ważną strategicznie twierdzę Rzeczpospolita utraciła w 1672, podpisując w Buczaczu traktat, określany jako haniebny ze względu na konieczność oddawania sułtanowi 22 tysięcy czerwonych złotych rocznego „upominku” oraz utratę Podola z Kamieńcem. Medalem tym pragnął król August II Mocny (1670-1733) schlebić polskiej szlachcie, o której poparcie usilnie zabiegał. Twórcą medalu jest Martin Heinrich Omeis, medalier elektorów saskich, pracujący w Dreźnie w 2. połowie XVII w. Widok kamienieckiej twierdzy odtworzył, opierając się na współczesnym sztychu.

Bibliografia

Raczyński 1841, 298; Czapski, 1957,2614

Danuta Krawczuk-Biernat

VIII. 13. Widok Pałacu Łazienkowskiego, 1795 Zygmunt Vogel (1764-1826)

Akwarela, tusz, papier

41,8 x 57,5 cm

Na dolnym marginesie pod kompozycją napis: „Vue du Palais Royal de Łazienki”; na odwrocie sygnatura i napis piórem: „Dessine d’apres Nature par S: Vogel dit Ptaszek en 1795”; pieczęć kolekcjonerska Emeryka Hutten-Czapskiego

Muzeum Narodowe w Krakowie; nr inw. MNK III-r. a. 16 362

Z kolekcji Emeryka Hutten-Czapskiego, dar Elżbiety i Jerzego Czapskich, 1903

Bibliografia

Kocójowa 1978, s. 174, 182

Danuta Godyń

VIII. 18. Filiżanka z pokrywką i spodek

Niemcy, Miśnia, ok. 1780

Porcelana malowana, złocona

Wys. 11,5 cm

Muzeum Narodowe w Krakowie; nr inw. MNK-IV-C-4058/1 a,b-2

Dar Emeryka Hutten-Czapskiego, 1903

Dekoracja filiżanki odnosi się do osoby Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732-1798), ostatniego króla Polski (1764-1795). Brzusiec zdobi duży owal ujęty w złote obramienie, z malowaną en grisaille głową władcy w prawym profilu, z wieńcem dębowym na włosach. Na pokrywce w podobnym obramieniu widnieją jabłko królewskie, berło i gałązka palmowa ujęte wieńcem laurowym, a na spodku duża korona, skrzyżowane gałązki palmowa i [dębowa, laurowa], zwój oraz szarfa z Orderem Orła Białego. Podobnie przedstawiany profil Stanisława Augusta Poniatowskiego (jednak z reguły z diademową przepaską we włosach) znany jest z monet i medali bitych przez mennicę królewską w Warszawie. Wyobrażeniu dekorującemu miśnieńską filiżankę najbliższy jest wizerunek władcy na medalu z 1777 upamiętniającym wprowadzenie do szkół nauki rolnictwa - król przedstawiony został na nim w wieńcu dębowym na głowie, niezwykle charakterystyczny jest również zwisający poniżej karku pukiel włosów. Bardzo podobny portret występuje na kolejnym medalu z tego samego roku, na którym głowę władcy również zdobi wieniec dębowy. Autorem obu medali jest Jan Filip Holzhaeusser (1741-1792), nadworny medalier Stanisława Augusta Poniatowskiego, który przez niemal trzydzieści lat pracował w nowo otwartej mennicy w Warszawie.

Bibliografia

Przewodnik 1902, s. 20, poz. 178; Katalog 1904a, s. 10, poz. 178; Przewodnik 1908, s. 62, poz. 112; Więcek 1993, s. 57-58; Kilijańska 1999, s. 61; Kostuch 2003, s. 5

Bożena Kostuch

Uroczysta inauguracja projektu "Europejskie Centrum Numizmatyki Polskiej"

14 maja 2009 roku o godzinie 11.30 w Pałacyku Czapskich przy ul. Piłsudskiego 12 odbyła się uroczystość podpisania umowy o finansowanie projektu "Europejskie Centrum Numizmatyki Polskiej w Muzeum Narodowym w Krakowie". Podpisy pod umową złożyli: Bogdan Zdrojewski, Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Zofia Gołubiew Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie.

Projekt ten został doceniony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach I konkursu do XI Priorytetu Kultura i Dziedzictwo Kulturowe Programu Operacyjnego "Infrastruktura i Środowisko". Na 113 zgłoszonych wniosków Minister zarekomendował do finansowania 28. W kategorii "Dziedzictwo" pierwsze miejsce - aż 56 punktów na 62 możliwych - uzyskał projekt "Europejskie Centrum Numizmatyki Polskiej". Kwota przyznanego dofinansowania wynosi ponad 19 mln złotych (netto). Pozostała kwota potrzebna do zamknięcia budżetu przedsięwzięcia (3,5 mln zł netto) zabezpieczona została ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wartość projektu: 27 mln zł brutto

Czas realizacji: 2008-2013

Komitet Honorowy Projektu

• Bogdan Zdrojewski - Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
• Sławomir Skrzypek - Prezes Narodowego Banku Polskiego
• Jerzy Miller - Wojewoda Małopolski
• Marek Nawara - Marszałek Województwa Małopolskiego
• Prof. Jacek Majchrowski - Prezydent Miasta Krakowa
• Dr Jarosław Gowin - Poseł na Sejm RP VI kadencji
• Henryk Woźniakowski - Prezes Towarzystwa Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego
• Prof. Borys Paszkiewicz - Przewodniczący Komisji Numizmatycznej Polskiej Akademii Nauk
• Prof. Mariusz Mielczarek - Prezes Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego
• Prof. Stanisław Suchodolski - Numizmatyk, Członek Polskiej Akademii Umiejętności
• Mec. Lech Kokociński - Prezes Honorowy Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego