Emeryk Hutten-Czapski jr

życiorys

Emeryk Hutten-Czapski jr

Emeryk Hutten-Czapski jr, Rzym, 1960

Emeryk Hutten Czapski urodził się 21 sierpnia 1897 r. w Stańkowie ziemi mińskiej jako syn hr. Karola Hutten Czapskiego, prezydenta miasta Mińska (zm. w 1904 r.) i Marii z Pusłowskich (zm. w 1965 r.). Był wnukiem Emeryka Hutten Czapskiego, założyciela Muzeum Czapskich w Krakowie. W 1922 r. adoptował go Bogdan Hutten Czapski.

Uczył się w internacie Benedyktynów w Ettal w Bawarii i w Szkole Prawa w Petersburgu. W latach 1918-1919 był sekretarzem Związku Polaków z Kresów Białoruskich. Od l marca 1919 r. pracował w Misji Żywnościowej Hoovera w Warszawie, a od września tego roku do lipca 1920 był referentem spraw wyznaniowych i narodowościowych w okręgu mińskim, a następnie delegatem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych przy Dowództwie 4 Armii, którą dowodził gen. Skierski. Od stycznia 1921 do lutego 1923 r. piastował stanowisko starosty w Stołpcach, na wschodnim pograniczu Polski. Zorganizował całą administrację powiatu, kładąc szczególny nacisk na tworzenie struktur samorządowych, przeciwdziałał skutecznie epidemii tyfusu, założył Towarzystwo Rolnicze i oddział Czerwonego Krzyża oraz Komitet Odbudowy spalonego kościoła w Stołpcach. W listopadzie 1922 r. ocalał szczęśliwie od zamachu bombowego (z trzech rzuconych do pokoju sypialnego bomb wybuchła tylko jedna).

Na skutek złego stanu zdrowia w końcu stycznia 1923 r. ustąpił ze stanowiska starosty i osiadł w przekazanym mu przez matkę leśnictwie synkowickim pod Słonimem. Nie zrezygnował jednak z dalszej intensywnej pracy społecznej, piastując stanowiska prezesa powiatowego Związku Ziemian (1925-1931), Rady Opiekuńczej Państwowej Średniej Szkoły Rolniczo-Leśnej w Żyrowicach pod Słonimem, Słonimskiego Powiatowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych (od r. 1930 do wybuchu wojny w 1939r.), radcy Wileńskiej Izby Rolniczej (od 1933 do 1939), członka Rady Naczelnej Organizacji Ziemiańskich, Państwowej Rady Oświaty Zawodowej przy Ministrze Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Zarządu Głównego Towarzystwa Oświaty Zawodowej i prezesa Polskiego Towarzystwa Leśnego.

Portret Emeryka Hutten-Czapskiego jr.

Portret Emeryka Hutten-Czapskiego jr., rysunek piórkiem autorstwa Józefa Czapskiego, stryjecznego brata Emeryka.

W latach 1930 i 1935 został wybrany posłem na sejm z województwa nowogródzkiego, pracując w komisjach: budżetowej, oświatowej i spraw zagranicznych oraz w zarządzie Koła Rolników Sejmu i Senatu. Referował budżety Prezydenta Rzeczypospolitej, Prezydium Rady Ministrów, Monopoli, Długów Państwowych. Jako prezes sejmowo-senackiej komisji leśnej, dokonał szczegółowego objazdu lasów państwowych na terenie kraju, opracowując na ten temat referaty. Inicjował i współpracował nad projektem ustawy o niepodzielności gospodarstw wiejskich. W drugiej kadencji był prezesem grupy sejmowo-senackiej dla spraw emigracyjno-kolonialnych. Brał udział, jako wiceprezes polskiej delegacji, w międzyparlamentarnych konferencjach ekonomicznych, organizował Kongres Parlamentarny Ekonomiczny oraz podróże posłów i senatorów rolników do Rzeszy Niemieckiej, Rumunii i Węgier.

Poza tym był przez pewien czas prezesem Rady Opiekuńczej Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Słonimie, Towarzystwa Polsko-Węgierskiego w Warszawie oraz Towarzystwa Polsko-Egipskiego.

Po klęsce wrześniowej opuścił kraj, docierając przez Litwę i Szwecję do Francji, gdzie pracował w Biurze Celów Wojny przy rządzie polskim w Angers, przygotowując dane dotyczące północno-wschodnich województw Rzeczypospolitej. Po kapitulacji Francji i zerwaniu przez rząd Vichy stosunków dyplomatycznych z rządem polskim, zaistniała potrzeba utworzenia organizacji opiekuńczej dla licznych rzesz Polaków. Emeryk Czapski został wówczas delegatem zarówno Polskiego Czerwonego Krzyża, zajmującego się opieką materialną, jak i delegatem dyrektora Biur Polskich we Francji (namiastka ambasady polskiej), które z kolei zapewniały uchodźcom opiekę prawno-konsularną.

Jako delegat tych instytucji udał się w styczniu 1941 r. do francuskiej Afryki północnej, aby roztoczyć opiekę nad wojskowymi polskimi, którzy po załamaniu się Francji usiłowali nielegalnie, poprzez Afrykę północną, przedostać się do Anglii. Przebywał w Algierze, Tunisie, Rabacie i Casablance do grudnia 1943 r.

Jednym z ciekawszych fragmentów jego działalności na terenie Afryki było uzyskanie pozwolenia od władz francuskich na zabranie z Legii Cudzoziemskiej Polaków. Fakt podobny miał miejsce wcześniej tylko raz, gdy Mickiewicz formował swój legion.

Będąc w stałym tajnym kontakcie z władzami w Londynie, Emeryk Czapski sprawował też nadzór nad losami rezerw złota Banku Polskiego, znajdujących się wówczas w Dakarze, czuwając nad tym, aby nie dostały się one w ręce niemieckie lub francuskie.

Po wkroczeniu wojsk alianckich do Afryki północnej Emeryk Czapski objął funkcję przedstawiciela rządu polskiego jako konsul generalny, a następnie jako minister pełnomocny i uruchomił na nowo istniejące tam w chwili załamania się Francji, konsulaty.

Po przybyciu do Algieru Ambasady R.P. z Kajetanem Morawskim na czele, został odwołany do centrali MSZ w Londynie, gdzie najpierw kierował Wydziałem Uchodźczym, roztaczającym opiekę nad wielotysięczną rzeszą uchodźców, uratowaną ze Związku Radzieckiego. Następnie został dyrektorem Departamentu Administracyjnego M.S.Z. aż do chwili, gdy l listopada 1944 r. przydzielono go w randze podpułkownika, jako doradcę politycznego Polskiej Misji Wojskowej przy Naczelnym Dowództwie Alianckim (SHAEF). W tym charakterze brał udział w akcji I Dywizji Pancernej w przeprawie przez Ren i w uwolnieniu kobiet-żołnierzy AK, internowanych w obozie Oberlangen. Odznaczony został wówczas Krzyżem Walecznych. Natychmiast po poddaniu się hitlerowskich Niemiec, odwiedził obozy w Dachau, Gusen, Mauthausen, a kardynałowi Hiondowi przesłał pierwsze wiadomości o ocalałych w Dachau polskich duchownych. W Norymberdze odnalazł ołtarz Wita Stwosza, wywieziony przez Niemców z kościoła Mariackiego w Krakowie.

Po likwidacji misji wojskowej przy SHAEF Czapski został delegowany do Allied High Gommission, jako przedstawiciel 2 Korpusu, a po jego rozwiązaniu pozostał we Włoszech, organizując opiekę nad żołnierzami polskimi, ożenionymi z Włoszkami, których nie chciano wpuścić do Anglii pod pretekstem, że wybrali oni Włochy jako kraj osiedlenia. Dzięki jego wytrwałym staraniom i zabiegom około 8.000 osób, którym w wyniszczonych wojną Włoszech groziły głód i bezrobocie, udało się wyemigrować i w ten sposób uzyskały one możliwość znośniejszego życia.

Kawalerem Maltańskim został w 1932 r., a baliwem w 1946 r. Był wiceprezydentem związku Kawalerów Maltańskich w Polsce, a Prezydentem od 1946 do 1975 r. Zainicjował i zorganizował Hospicjum związku w Rzymie, w którym znalazło punkt oparcia wielu naukowców z Polski. W 1968 r. został wybrany prezesem Fundacji Rzymskiej im. J. Umiastowskiej, pozostając na tym stanowisku do śmierci. Fundacja ta, powstała zaraz po drugiej wojnie, przechodziła różne koleje ale jej osiągnięcia na odcinku wspomagania kultury polskiej były znikome. Nowy prezes uporządkował zaniedbaną administrację, spłacił długi, zapewnił stałe choć skromne dochody i przestawił działalność wyłącznie na udzielanie pomocy stypendialnych dla naukowców z kraju. W ciągu dziesięciu lat jego prezesury przyjechało na zaproszenie Fundacji ok. 250 pracowników nauki i kultury z różnych ośrodków uniwersyteckich i innych instytucji naukowych.

Emeryk Hutten-Czapski jr

Emeryk Hutten-Czapski jr, 1978 (fot. Grzegorz Dayton-Mohl)

W 1972 r. w związku z decyzją odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie, Emeryk Czapski zainicjował zbiórkę funduszy na dokonywanie we Włoszech zakupu potrzebnych na ten cel materiałów. Z zebranych pieniędzy zakupione zostały marmury o uzgodnionych z Dyrekcją Odbudowy właściwościach i wymiarach.

Poświęcając wiele uwagi kolekcjonerstwu, zwłaszcza map dawnych ziem Rzeczypospolitej, interesował się żywo losami Muzeum Czapskich w Krakowie, do czego zresztą był uprawniony na mocy zawartej umowy z Dyrekcją Muzeum Narodowego w Krakowie w latach międzywojennych, jako delegat wyznaczony przez Związek Rodziny Czapskich. W latach 1962-1970 przekazał do muzeum Czapskich, podobnie jak to czynili poprzednio inni członkowie jego rodziny, bardzo cenne dary w postaci rycin i starodruków.

Zainicjował utworzenie cmentarza polskiego w Rzymie, na Prima Porta, gdzie w przyszłości stanąć ma kaplica filialna kościoła św. Stanisława i mają być zgrupowane groby Polaków zmarłych w Wiecznym Mieście. Tam też został u boku swojej matki pochowany. Zmarł 31 stycznia 1979 r. w Rzymie.

(w: Emeryk Hutten-Czapski 1897-1979, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1986)

do góry

© Copyright by Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego

 

Opracowanie graficzne i wykonanie serwisu: Piotr Poniedziałek