Rewaloryzacja i aranżacja »

Artykuł prof. Marii Kocójowej pt.: Znaczenie Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie dla ochrony narodowej świadomości oraz polskiej nauki i kultury w zjednoczonej Europie »

Muzeum im. Emeryka
Hutten-Czapskiego w Krakowie

W 1895 roku hrabia Emeryk Hutten-Czapski, wielki numizmatyk i kolekcjoner, przeniósł się wraz ze zbiorami, ze Stańkowa na Białorusi do Krakowa. Jego zamiarem było utworzenie prywatnego muzeum, w którym uratowane "pamiątki ojczyste" znalazłyby schronienie służąc jednocześnie społeczeństwu. Niespodziewana śmierć kolekcjonera w 1896 roku nie położyła kresu ambitnym planom. Dzieło Czapskiego kontynuowała i doprowadziła do realizacji jego żona - Elżbieta. Pod koniec 1901 roku Muzeum im. E.Hutten-Czapskiego przy ulicy Wolskiej 10 (obecna ul. Piłsudskiego) przyjęło pierwszych zwiedzających. Zbiory eksponowano w specjalnie dla nich zbudowanym, jednopiętrowym pawilonie. Sale wyposażono w sięgające sufitu, drewniane szafy biblioteczne. Pośrodku każdej z sal umieszczono specjalnie zaprojektowane gabloty. Na parterze znalazła się wspaniała kolekcja numizmatyczna obok której eksponowano m.in. starodruki, rękopisy, ordery, odznaki honorowe, pasy jedwabne, rzemiosło artystyczne, pamiątki historyczne oraz pamiątki po Emeryku Czapskim. Piętro przeznaczono dla wydawnictw XIX wiecznych i kartografii. Tutaj udostępniono także cenny zbiór masoników, militaria oraz tkaniny.

Wejście do muzeum

Wejście do pałacyku
Muzeum im. Emeryka
Hutten-Czapskiego,
pocz. XX wieku

W marcu 1903 roku, w wyniku decyzji rodziny Czapskich, prywatne Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego zostało ofiarowane Gminie Miasta Krakowa, a za jej pośrednictwem Muzeum Narodowemu w Krakowie, pierwszej tego typu instytucji na ziemiach polskich. Rok później zmieniono status Muzeum im. E. H.Czapskiego czyniąc je Oddziałem Muzeum Narodowego. Jednocześnie w zakupionym od Czapskich przez miasto, pałacyku mieszkalnym (Wolska 12), przylegającym do pawilonu, rozpoczęto prace adaptacyjne, przystosowujące go do celów muzealnych.

Wznowienie działalności wystawienniczej (ekspozycja stała) w pawilonie muzealnym nastąpiło jeszcze w lipcu 1903 roku. Z tej okazji wydano także liczący kilkaset pozycji Katalog zbiorów hr. Emeryka Hutten-Czapskiego (Kraków 1904). Pierwsze wystawy zmienne, na których eksponowano m.in. zabytki ze zbioru po wielkim kolekcjonerze zaprezentowano natomiast w dawnym pałacyku, w 1904 roku. Dotyczyły rzemiosła artystycznego, zabytków cechowych, ceramiki oraz drukarstwa. Wszystkie wystawy cieszyły się wysoką frekwencją zwiedzających. W następnym roku pokazano publiczności nowożytne tkaniny i wyroby ceramiczne, które stanowiły uzupełnienie wcześniejszej ekspozycji porcelany.

Po zakończeniu prac adaptacyjnych (koniec 1905 roku) pałacyk otrzymał nowe funkcje. Darowizna Czapskich spełniła wielką społeczną rolę dając przykład innym ofiarodawcom. W związku z obficie napływającymi darami, m.in. malarstwa z kolekcji Edmunda Łozińskiego i Karola Szymkiewicza, w salach na pierwszym piętrze rozwieszono malarstwo obce. Jedno z pomieszczeń przeznaczono na ekspozycję obiektów znajdujących się w depozycie Muzeum Narodowego. Tutaj znalazła się także kancelaria i biuro dyrektora. Na parterze pałacyku umieszczono zbiory graficzne: wystawę i pracownię. Rycinom towarzyszyły gabloty z zabytkowymi pasami, szkłem, porcelaną i pamiątkami po Emeryku Czapskim wycofane z wystawy na parterze pawilonu. Od tej pory miała ona służyć wyłącznie do stałej ekspozycji monet i medali. Pokoik łączący pawilon i pałacyk wypełniono zbiorem pieczęci, dokumentów i autografów. Urządzenie piętra dawnego Muzeum Czapskich pozostawiono w zasadzie bez zmian, dodano jedynie gablotę, w której zaprezentowano tłoki oraz pieczęcie miast i dawnych urzędów polskich. W ogrodzie otaczającym budynki muzealne umieszczono lapidarium.

Kolejne modyfikacje w urządzeniu Oddziału im. E. H. Czapskiego były skutkiem stale napływających, w latach 1904-1909 różnorodnych darów. Niekiedy miały one postać całych kolekcji ( np. zbiór Wacława Lasockiego, Władysława Bartynowskiego, Wiktora Wittyga, Adama Wolańskiego, Piotra Umińskiego, Edmunda Starzeńskiego, Feliksa Jasieńskiego, rodziny Dąbczańskich, Stanisława Ursyna Rusieckiego, Edwarda Goldsteina. Wtedy też księgozbiór po Emeryku Czapskim połączono z biblioteką muzealną, w zasobach której znajdowało się wiele cennych, pozycji pochodzących właśnie od ofiarodawców. Księgozbiór XVII- wieczny umieszczono na parterze pawilonu, a XVIII-wieczny na piętrze. W 1908 roku wydano kolejny Przewodnik po Muzeum im. hr. Emeryka Czapskiego opisujący aktualny stan sal wystawowych. Powołano także nowy dział muzealny-archiwum, który obejmował m.in. dyplomy i autografy po Czapskim oraz kolekcje W. Wittyga i P. Umińskiego.

Na nowo urządzono ekspozycję sal pałacyku. Na parterze znalazły się cenne zbiory Stanisława Ursyna Rusieckiego: obrazy, meble, porcelana, kolekcja numizmatyczna, ryciny, tkaniny, szkła, rzemiosło artystyczne. Akwaforty wystawiano w galerii malarstwa obcego wraz ze srebrami Poleskich oraz nowszymi zbiorami Feliksa Jasieńskiego. W 1909 roku na piętrze, w miejsce malarstwa obcego i kolekcji Poleskich, pojawiła się ekspozycja bardzo cennych zabytków w postaci obrazów, mebli, rzeźb, druków bibliofilskich i dzieł sztuki wschodniej od Edwarda Goldsteina z Paryża. W następnym roku powrócono częściowo do dawnej ekspozycji, którą pokazywano obok kolekcji Goldsteina i wybranych kamei i gemm z słynnego zbioru Konstantego Schmidta-Ciążyńskiego. Wielki przyrost zabytków spowodował ciasnotę w pomieszczeniach Oddziału, który zaczął nabierać charakteru magazynu.

Dekoracja kwiatowa pałacyku

Dekoracja kwiatowa pałacyku Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego (Oddz. MNK) - I nagroda Towarzystwa Upiększania Miasta Krakowa w 1907 r.

Tuż przed wybuchem I wojny światowej, z inicjatywy kustosza działu numizmatycznego Mariana Gumowskiego w budynku zorganizowano wystawę medalierską, która zgromadziła około 300 prac dawnych i żyjących wówczas artystów. Działania wojenne wymusiły spakowanie i ukrycie wszystkich najcenniejszych obiektów. W końcu lipca 1914 roku Oddział został zamknięty. Do jego ponownego urządzania przystąpiono w 1917 roku. Zbiory przetrwały bez uszczerbku, jednakże ich układ uległ poważnym zakłóceniom. Fakt ten dotyczył zwłaszcza, zsypanych do beczek numizmatów. W latach 1920-1923 pod nadzorem Marii Fredro-Bonieckiej i przy współudziale honorowego kustosza Adama Wolańskiego dokonano uporządkowania działu numizmatycznego, starodruków i rękopisów. Bibliotece przybył cenny księgozbiór Chodkiewiczów z Młynowa (1920 r.).

Stan posiadania Muzeum Narodowego ulegał stałemu powiększaniu, a trudności lokalowe w Oddziale E.H.Czapskiego odczuwano coraz dotkliwiej. Pęczniejące działy ogólnomuzealne: numizmatyczny, rycin, druków i rękopisów, rzemiosła artystycznego zaczęły przytłaczać ilościowo pierwotny zbiór po Emeryku Czapskim. Do końca okresu międzywojennego zachowano jednak stałą ekspozycję (przywróconą w 1921 r.) zarówno w pawilonie, jak w pałacyku, a Muzeum im. E.H. Czapskiego pozostawało nadal w kręgu zainteresowania rodziny wielkiego kolekcjonera. Jego krewny Bogdan Czapski przekazał tutaj wiele cennych obiektów oraz znaczne sumy pieniężne. Zapisem testamentowym podarował Muzeum całość zbiorów rękopiśmiennych dotyczących genealogii rodu Czapskich oraz autografy.

Druga wojna światowa spowodowała kolejną, tym razem znacznie dotkliwszą przerwę w działalności Oddziału im. E.H.Czapskiego, który stał się składem magazynowym i miejscem ukrycia (w piwnicy budynku) cennych zabytków także z innych działów muzealnych. Jakkolwiek straty wojenne nie były znaczne, jednakże penetracja okupantów i ukrywanie zbiorów w skrzyniach, doprowadziły do wymieszania obiektów, które np. w przypadku numizmatów w dużej części straciły swoją proweniencję.

Po wojnie Muzeum Narodowe w Krakowie otrzymało nowy status prawny (1950 r.) i przeszło pod bezpośrednią administrację państwa czyli Ministerstwa Kultury i Sztuki. Przeprowadzona w nowych warunkach reorganizacja oparta na systemie działów rzeczowych, spowodowała rozproszenie poszczególnych kolekcji. Obiekty z nich pochodzące trafiły czasami do różnych budynków stanowiących oddziały Muzeum Narodowego. W pałacyku i pawilonie przy ówczesnej ulicy Manifestu Lipcowego 10 i 12 pozostały zabytki numizmatyczne, ryciny, stare druki i część księgozbioru z XIX w. Pozostałe sale zajęła dyrekcja i administracja Muzeum Narodowego.

Jeszcze w latach 1949-1951 w Oddziale im. E.H.Czapskiego czynna była wystawa monet i medali ilustrujących historię polskiego mennictwa. Podjęte wkrótce prace porządkowe, szkontrowe i inwentaryzacyjne uniemożliwiły istnienie stałej ekspozycji. W latach 60 i 70. urządzano tu jednak wystawy czasowe numizmatów, starodruków i rycin, korzystając z odrestaurowanej, zabytkowej sali bibliotecznej na pierwszym piętrze pawilonu.

Obecnie, w 2005 roku, Oddział im. E.H.Czapskiego przy ulicy Piłsudskiego 10 i 12 nadal składa się z magazynów i pracowni. Opuszczone po wyprowadzeniu się dyrekcji, administracji (1996 r.) i działu grafiki pomieszczenia wykorzystano na przechowywanie dzieł sztuki średniowiecznej, które oczekują na ukończenie remontu, przeznaczonej dla nich, kamienicy przy ulicy Kanoniczej. Ich przeniesienie jest warunkiem odrestaurowania pawilonu i pałacyku, którym przywrócona zostanie funkcja wystawiennicza. W świadomości Krakowian, a także licznych badaczy i kolekcjonerów, zainteresowanych przeszłością, miejsce to funkcjonuje nadal jako Muzeum Czapskich, którego największym atutem była zawsze najlepsza polska kolekcja numizmatyczna.

Elżbieta Korczyńska

Przy opracowaniu tekstu wykorzystano m.in.:

M. Kocójowa, Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej, Kraków 1978

do góry

© Copyright by Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego

 

Opracowanie graficzne i wykonanie serwisu: Piotr Poniedziałek