Po śmierci Józefa Czapskiego do polskich instytucji trafiły materiały jego i Marii: dzienniki, korespondencja, książki, dokumenty, dzieła i wyposażenie pracowni w Maisons-Laffitte.
Przekazanie
Maria Kocójowa wiąże sprowadzanie do Polski kolekcji i spuścizn Czapskich, gromadzonych za granicą w czasie okupacji oraz PRL, ze wznowionymi po 1989 roku kontaktami kraju i emigracji. Po śmierci Józefa 12 stycznia 1993 roku jego wolę w sprawie przekazania schedy do Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego realizowali Elżbieta Colin-Łubieńska, główna spadkobierczyni i prawnuczka Emeryka seniora po kądzieli, oraz Jerzy Giedroyc, założyciel Instytutu Literackiego w Paryżu. Autorka wskazuje akt notarialny darowizny z 19 kwietnia 1993 roku w Archiwum MNK. Opisuje dwie przesyłki do MNK w 1993 i 1994 roku. Kalendarium zamieszcza zbiorczą wzmiankę o darze w latach 1994–1995. Nie są to automatycznie sprzeczne informacje — mogą dotyczyć różnych czynności, które należy rozdzielić przy dalszym badaniu dokumentów.
Do Krakowa dotarły dzienniki, korespondencja rodzeństwa, recenzje, materiały warsztatowe, szkicowniki, dokumenty osobiste, polityczne i związane z poszukiwaniami zaginionych oficerów ze Starobielska i Katynia. Przesyłkom towarzyszył spis osobistych przedmiotów obejmujący obrazy, meble, szkice, fotografie, sztalugi, pędzle, rysunki i płótna. Księgozbiór obejmował publikacje Instytutu Literackiego, komplet Kultury i Zeszytów Historycznych, dzieła rodzeństwa i egzemplarze z dedykacjami.
Według Kocójowej dar rodzeństwa przyciągnął poparcie przedstawicieli nauki i kultury oraz uwagę mediów do sprawy odnowienia muzeum.
Rozdzielenie biblioteki i opracowania
Kocójowa osobno wymienia dokumenty pochodzące z paryskiego Instytutu Literackiego: spis kartonów przekazanych MNK oraz notatkę z 9 czerwca 1995 roku. Ta ostatnia dotyczy podziału książek między MNK, Bibliotekę KUL i Bibliotekę UMK. Pojedyncze egzemplarze wybrali krewni, m.in. Janusz Przewłocki (1927–2008), genealog, kolekcjoner fotografii i działacz Solidarności, autor albumu Wokół pałacu i dworu z kolekcji Janusza Przewłockiego (Warszawa 2009).
Janusz Nowak przy współpracy Janusza Pezdy opracował Archiwum Józefa i Marii Czapskich z Maisons-Laffitte — inwentarz sygnatur 1865–2386, Gdańsk 2008, 478 stron. Podpis ilustracji w eseju wskazuje ten inwentarz jako opracowanie archiwum Józefa i Marii zgromadzonego w MNK. Sam przypis bibliograficzny podaje autorów inicjałami: J. Nowak przy współpracy J. Pezdy.
Zawartość i badania księgozbioru emigracyjnego
J. Sopińska w pracy magisterskiej Fragment prywatnego księgozbioru J. Czapskiego (Kraków 1998), przygotowanej pod kierunkiem prof. Marii Kocójowej w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UJ, opracowała 511 książek polskojęzycznych przekazanych do MNK, między innymi ze znakami proweniencyjnymi Józefa i Marii. W czasie opisywanym w przypisie na opracowanie oczekiwało ponadto 580 książek obcojęzycznych oraz 492 woluminy czasopism. Te liczby oraz ogólny opis „ponad 1200” odnoszą się do różnych jednostek i zakresów zbioru.
Kocójowa przywołuje również opracowanie M. Supruniuka Emigracyjny księgozbiór prywatny J. Czapskiego i jego znaczenie w badaniach biograficznych, „Acta Universitatis Nicolai Copernici – Bibliologia” nr 1, Toruń 1996, s. 71–106, z zaznaczeniem druku w 1998 roku i ówczesnej dostępności online w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej. Wymienia także Zbiory i prace dotyczące emigracji i Polonii w Bibliotece Uniwersyteckiej oraz Książnicy Miejskiej w Toruniu. Informator (Toruń 1999), s. 95–104, poświęcone Bibliotece Marii i Józefa Czapskich; przypis informował o dostępie online na stronie Archiwum Emigracji.
Toruń i wystawy
Część biblioteki przekazana z Francji do Torunia w 1994 roku wzmocniła tamtejsze zbiory emigracyjne i według Kocójowej stała się jedną z podstaw Archiwum Emigracji w Bibliotece UMK. Był to powojenny fragment biblioteki rodzeństwa. Obejmowała przede wszystkim książki francuskie, ale także rosyjskie, niemieckie, angielskie i hiszpańskie, dotyczące sztuki, literatury, filozofii, pamiętnikarstwa, historii i polityki, a także czasopisma, prasę i kasety magnetofonowe. Marginalia dokumentują lektury rodzeństwa i zainteresowanie śladami Polski oraz Polaków. Inicjatywę prowadził Mirosław Supruniuk, określany przez Kocójową jako ówczesny dyrektor. Archiwum prowadziło badania, działalność wydawniczą i wystawienniczą oraz konkursy; datowanie jego formalnego powołania na 2000 w tekście Kocójowej pozostaje zapisem tego źródła.
W 1996 roku krakowskie wystawy na stulecie urodzin Józefa obejmowały rekonstrukcję pracowni, album rodzinny i kalendarium. Kocójowa podaje warianty tytułu publikacji: Wnętrze: człowiek i dzieło w tekście oraz Wnętrze — człowiek i miejsce w przypisie. Towarzyszyła temu wystawa obrazów i rysunków ze zbiorów prywatnych w Centrum Kultury Krakowa i katalog z tekstem Stanisława Rodzińskiego. W 2010 roku w MNK utworzono według opracowania „Archiwum artystów”.
Jednostki archiwalne i historia udostępniania
Opis Kocójowej wymienia dzienniki od 1942 roku oznaczone numerami 1–165, ich kopie w Bibliotece Polskiej w Paryżu i Bibliotece KUL oraz ponad 1200 książek i czasopism przekazanych do Krakowa. Zbiory emigracyjne w Toruniu gromadzono już od lat siedemdziesiątych, a czasopismo Archiwum Emigracji zaczęło ukazywać się w 1998 roku.
Autorka przypomina ograniczoną obecność Józefa w oficjalnym życiu artystycznym PRL. Wymienia wystawy w Poznaniu i Krakowie w 1957 roku, w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej w 1986 oraz w warszawskiej Kordegardzie, Poznaniu i Nowym Sączu w latach 1990–1991. Pokaz kolekcji Aeschlimanna w 1992 roku odbywał się kolejno w Krakowie w marcu i kwietniu, Poznaniu w maju i czerwcu oraz Warszawie w lipcu i sierpniu. Po wystawach stulecia urodzin w 1996 roku przypomina pokazy w Zachęcie w 2007 i w Szwajcarii w latach 2009–2010.
Źródła
- Odzyskana strona: Maria Kocójowa, Znaczenie Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie dla ochrony narodowej świadomości oraz polskiej nauki i kultury w zjednoczonej Europie. Kopia z 2013-10-31.
- Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2007-08-24.
- Odzyskana strona: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Kopia z 2007-08-23.