CZAPSCY

Encyklopedia / Instytucje i inicjatywy

Darowizna rodziny Czapskich dla Krakowa (1903)

Przekazanie muzeum i kolekcji społeczeństwu.

Przekazanie muzeum i reprezentacja rodziny

Według Marii Kocójowej prywatne muzeum działało w latach 1902–1903, do czasu przekazania go miastu. Elżbieta Korczyńska w Wielkich ofiarodawcach pisała natomiast o muzeum istniejącym od 1901 roku. Zachowujemy oba datowania z rozróżnieniem źródeł. Darowizna z 12 marca 1903 roku przekazała Gminie Miasta Krakowa działające Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. W opracowaniach jako darczyńcy występują Elżbieta Czapska oraz jej synowie Karol i Jerzy. Niektóre opisy wymieniają tylko Elżbietę i Jerzego; według Marii Kocójowej Jerzy reprezentował rodzinę ze względu na chorobę brata.

Dar obejmował pawilon muzealny dobudowany do pałacyku wraz z całym wyposażeniem i zabytkami: kolekcją numizmatyczną, biblioteką, rycinami, rękopisami, autografami, odznaczeniami, rzemiosłem artystycznym, pasami i innymi tkaninami oraz militariami, w tym panopliami zdobiącymi sale. Bogumiła Haczewska określała zbiór 11 tysięcy numizmatów jako kolekcję najwyższej klasy, wysoko oceniała również bibliotekę. Zaznaczała, że w chwili przekazania nie obliczono materialnej wartości całości. Przyległy pałacyk mieszkalny został kupiony przez miasto; nie należy utożsamiać jego nabycia z darowizną pawilonu.

Korczyńska określała numizmatyczną część daru jako ponad 11 tysięcy uporządkowanych, skatalogowanych i naukowo opracowanych obiektów. Polskie monety i medale oraz emisje związane z Polską obejmowały X–XIX wiek; poza tym zakresem pozostawało kilka monet antycznych. Wymieniała również plakiety, ordery, odznaki wojskowe, cywilne, kościelne i masońskie, banknoty oraz pieniądz zastępczy. Biblioteka stała w specjalnych szafach na parterze i pierwszym piętrze, a numizmaty prezentowano w zaprojektowanych dla nich gablotach.

Do szczególnie znanych okazów Korczyńska zaliczała denar Bolesława Chrobrego typu GNEZDVN CIVITAS, wiązany przez nią ze zjazdem gnieźnieńskim i datowany około 1000 roku. Tzw. dukat Władysława Łokietka przedstawiała jako pierwszą polską monetę złotą oraz ostatni nabytek Emeryka. W jej ocenie znaczenie darowizny obejmowało także pobudzenie ofiarności i napływ dalszych całych kolekcji.

Według Haczewskiej jedynym warunkiem darczyńców było trwałe zachowanie nazwy „Muzeum imienia hr. Emeryka Hutten-Czapskiego”, upamiętniającej fundatora. Ten opis warunku należy odróżnić od relacji Kocójowej o zobowiązaniu władz do utrzymywania ekspozycji, przedstawionej niżej.

W 1904 roku muzeum uzyskało status oddziału Muzeum Narodowego. Haczewska, opisując darowiznę z 1903 roku, wiązała ją z przejęciem opieki nad Muzeum Czapskich przez Muzeum Narodowe, będące wówczas instytucją miejską. Zachowujemy oba ujęcia chronologii: relację o przekazaniu i objęciu opieką związaną z 1903 rokiem oraz datę uzyskania statusu oddziału w 1904 roku.

Haczewska uznawała dar za bezprzykładny. Jego społeczne następstwa oceniała jako równie doniosłe i niewymierne jak jego wartość materialna: sława i ranga kolekcji podniosły prestiż Muzeum Narodowego i przyciągnęły kolejnych ofiarodawców, którzy powiększali zbiór numizmatyczny oraz hojnie wspierali samą instytucję. Sto lat po darowiźnie wystawa i publikacja Memoriae Donatorum przypominały historię tej ofiarności.

Zobowiązanie do stałej ekspozycji

Kocójowa podkreślała, że przy przyjęciu daru w 1903 roku władze Krakowa zobowiązały się do utrzymywania stałej ekspozycji. W eseju zachowanym w kopii z 2013 roku łączyła długie starania o jej wznowienie z powstaniem Europejskiego Centrum Numizmatyki Polskiej. Jest to jej historyczne ujęcie zobowiązań darowizny i późniejszych działań muzealnych.

Źródła