CZAPSCY

Encyklopedia / Osoby

Emeryk Hutten-Czapski (1828–1896)

Kolekcjoner, numizmatyk i twórca zbiorów muzeum w Krakowie.

Hrabia Emeryk Zachariasz Mikołaj Hutten-Czapski (1828, Stańków – 23 lipca 1896 w Krakowie; dzienna data urodzenia jest rozbieżna w źródłach) był numizmatykiem i kolekcjonerem. Zgromadzona przez niego kolekcja stała się podstawą Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie. Bogumiła Haczewska w biogramie opublikowanym w serwisie Towarzystwa Przyjaciół Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego przedstawia go jako wybitnego numizmatyka i kolekcjonera.

Grób Emeryka Hutten-Czapskiego na Cmentarzu Rakowickim
Grób Emeryka Hutten-Czapskiego na Cmentarzu RakowickimZygmunt Put (Zetpe 0202) · CC BY-SA 4.0

Rodzina i wykształcenie

Był trzecim dzieckiem Karola i Fabianny z Obuchowiczów, przedstawicielem będkowskiej linii Czapskich. Według Haczewskiej należał do drugiego pokolenia tego wywodzącego się z Pomorza rodu związanego ze Stańkowem na Białorusi. Jego dziadek Franciszek Stanisław Kostka Czapski (1730–1802), wojewoda chełmiński, ożenił się z Weroniką Radziwiłłówną. Przyrzeczone jej dobra Wiazyń i Stańków koło Mińska oraz 3000 złotych zostały przekazane dopiero ich synom, Karolowi i Stanisławowi. Haczewska podaje dla Karola daty 1777/8–1836, a dla Stanisława 1779–1845; wariant roku narodzin Karola pozostaje zachowany.

Emeryk ukończył studia przyrodnicze na Uniwersytecie Moskiewskim, uzyskując stopień kandydata nauk. Biegle znał polski, francuski, rosyjski, niemiecki, angielski, grekę i łacinę. Pracował na wysokich stanowiskach administracji rosyjskiej; podróże służbowe ułatwiały mu kontakt z kolekcjonerami i rynkiem antykwarycznym. Jego żoną była Elżbieta z Meyendorffów.

Podpis ilustracji w eseju Marii Kocójowej identyfikuje portret Emeryka seniora jako obraz I.H. Schwarza, datowany około 1863 roku.

Polska Encyklopedia Numizmatyczna nazywa go Emerykiem Zachariaszem Mikołajem Sewerynem Hutten-Czapskim herbu Leliwa i zalicza do kolekcjonerów, numizmatyków oraz uczonych. W jej infoboksie narodziny zapisano jako 17 października 1828 w Stańkowie, a śmierć jako 23 lipca 1896 w Krakowie. Ojca wymienia jako Karola Czapskiego, zaś w narracji rozszerza imię do Karola Józefa i dodaje jego funkcję szambelana Stanisława Augusta Poniatowskiego. Matką była Fabianna Obuchowiczówna. Franciszka Stanisława Kostkę przedstawia jako ostatniego wojewodę chełmińskiego I Rzeczypospolitej. Według tej encyklopedii Emeryk pochodził z najzamożniejszej linii Czapskich, która przeniosła się z dawnych Prus Królewskich po odziedziczeniu części dóbr radziwiłłowskich na Białorusi i Wołyniu; określenie zamożności jest oceną autora hasła.

Encyklopedia wymienia żonę jako Elżbietę Karolinę von Meyendorff (1833–1916). W opisie rodzinnym wylicza Zofię, Karola (1860–1904), prezydenta Mińska, Jerzego (1861–1930) i Elżbietę. Józefa Czapskiego, Marię Czapską i posła Emeryka Augusta Hutten-Czapskiego zalicza do wnuków, a Janusza Przewłockiego do prawnuków kolekcjonera. Skrócony infoboks wymienia tylko Karola, Jerzego i Elżbietę, podczas gdy narracja mówi o czworgu dzieci i dodaje Zofię. Nie usuwamy tej różnicy między częściami źródła.

Podpis innego portretu w Polskiej Encyklopedii Numizmatycznej podaje technikę akwaforty, autora W.A. Bobrowa i rok 1876. Nie utożsamiamy go z obrazem Schwarza. Podpis herbu określa przedstawienie jako hrabiowską odmianę Leliwy nadaną Emerykowi w Rosji w 1874 roku.

Budowanie kolekcji

Haczewska wysoko ocenia zgromadzony przez niego zbiór monet, medali i banknotów. Jego powstanie wiąże z zamożnością kolekcjonera, licznymi podróżami i kontaktami, a także ze szczęśliwym zbiegiem okoliczności.

W 1854 roku kupił kolekcję Michała Tyszkiewicza, który zrezygnował ze zbierania monet po ujawnieniu licznych fałszerstw. Korzystał z okazji zakupu całych kolekcji, gdy ich właściciele lub spadkobiercy postanawiali je sprzedać. Do jego zbiorów trafiały później kolekcje Zygmunta Czarneckiego, Natalii Kickiej, Leona Skórzewskiego, Kazimierza Stronczyńskiego, Leona Zwolińskiego i Władysława Morsztyna. Wymieniał informacje i obiekty z Sanguszkami oraz Józefem Weyssenhoffem. Według Haczewskiej zażyłość z nimi pomagała mu uzupełniać kolekcję. Utrzymywał kontakty z kolekcjonerami i antykwariuszami w Krakowie i Warszawie oraz z najważniejszymi europejskimi domami aukcyjnymi. Podczas podróży osobiście dokonywał zakupów.

Pod koniec lat pięćdziesiątych XIX wieku zaoferował bezinteresowną pomoc przy porządkowaniu i inwentaryzowaniu numizmatów Ermitażu. Wynikiem tej pracy był rękopis Catalogue de la collection de l´Ermitage monnaies et médailles polonaises, obejmujący 3184 obiekty. Gdy Ermitaż po raz pierwszy w swojej historii dopuścił sprzedaż wyodrębnionych dubletów, Czapski znalazł się wśród osób uprawnionych do pierwokupu. Było to odrębne opracowanie zbiorów muzealnych; jego tożsamość należy zachować obok katalogów własnej kolekcji Czapskiego.

Opracowania i inne zbiory

Numizmatyka była jego główną pasją kolekcjonerską. Sam skrupulatnie opisywał i klasyfikował nabytki, własnoręcznie sporządzając rękopiśmienny katalog kartkowy. Haczewska podkreśla jego pracowitość i konsekwencję przyjętej koncepcji. Porównuje jego osobiste zaangażowanie z postawą tych magnatów, którzy zlecali opracowanie kolekcji opłacanym znawcom albo traktowali zbieranie jako przejściową, kosztowną rozrywkę; jest to ocena autorki biogramu. Zachowany katalog kartkowy zawierał ponad 11 tysięcy kart o wymiarach 9 × 11 cm, umieszczonych w 19 pudełkach obciągniętych cielęcą skórą. Barwy kart oznaczały metal: biała srebro, żółta złoto, pomarańczowa miedź, fioletowa pozostałe metale.

Na tej dokumentacji opierał się pięciotomowy Catalogue de la Collection des Médailles et Monnaies Polonaises; osobne hasło opisuje opracowanie i ukończenie poszczególnych tomów. Czapski opracował i wydał również osobny katalog monet rosyjskich. Z jego katalogu książek Feliks Kopera przygotował Spis druków epoki Jagiellońskiej, a z rękopiśmiennego katalogu grafiki — Spis Rycin Przedstawiających Portrety Przeważnie Polskich Osobistości w Zbiorze hr. Emeryka Hutten-Czapskiego. Szczegóły tych opracowań przedstawiają hasła biblioteki i innych zbiorów.

Kolekcjoner gromadził także książki i rękopisy, w tym starodruki, ryciny, autografy i mapy. Były dla niego źródłami informacji o numizmatach i kontekstem dla przedstawionych na medalach władców oraz możnych, bitew i widoków miast. Katalog innych zabytków dokumentuje również tkaniny, szkło, militaria i rzemiosło artystyczne.

Kocójowa charakteryzuje zgromadzone przez niego zabytki jako kolekcję polską o wysokiej wartości historycznej i artystycznej; jest to ocena autorki eseju o znaczeniu muzeum.

Polska Encyklopedia Numizmatyczna opisuje kolekcję gromadzoną w Stańkowie szerzej: obok monet ruskich i polskich wymienia medale, ordery, banknoty, grafiki rosyjskie i polskie, militaria, szkło, tkaniny, obrazy oraz starodruki. Klasyfikuje Emeryka także jako polskiego kolekcjonera sztuki, ekslibrisów i numizmatów. Jej autor ocenia pięciotomową pracę o monetach polskich jako nadal podstawowe źródło — jest to ocena ze stanu zapisanej strony, a nie wynik nowego przeglądu literatury.

Kraków i muzeum

Według Haczewskiej do opuszczenia Stańkowa skłoniła go sytuacja polityczna oraz, częściowo, rodzinna. Na miejsce stałego pobytu wybrał Kraków. W 1894 roku kupił pałacyk przy ulicy Wolskiej w Krakowie, wzniesiony dziesięć lat wcześniej według projektu architekta Siedeka. Zamierzał dobudować pawilon dla swoich zbiorów i udostępnić je publiczności. Według Kocójowej kolekcję zgromadzoną w rodzinnym Stańkowie koło Mińska przewieziono do Krakowa w 1895 roku. Autorka przypisuje Emerykowi dewizę umieszczoną na frontonie muzeum: „Monumentis Patriae Naufragio Ereptis”, tłumaczoną jako „Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej”. Zmarł przed otwarciem muzeum. Elżbieta kontynuowała przedsięwzięcie przy pomocy Feliksa Kopery; pierwsi zwiedzający weszli do muzeum w 1901 roku. Haczewska wiązała otwarcie z jej zdecydowaną postawą. Darowizna rodziny w 1903 roku nadała zbiorom charakter publiczny; pełny opis osób przekazujących muzeum i zakresu daru znajduje się w osobnym haśle.

Polska Encyklopedia Numizmatyczna podaje przeniesienie Emeryka wraz z kolekcjami do Krakowa w 1894 roku; Kocójowa umieszcza transport kolekcji w 1895. Zakup pałacyku w 1894 nie rozstrzyga daty przewozu wszystkich zbiorów. Według Encyklopedii po śmierci kolekcjonera rodzina utworzyła muzeum jego imienia i w 1903 przekazała zbiory miastu. W stanie historycznym opisanym na stronie były one częścią Muzeum Narodowego w Krakowie.

Opis jednego z odsyłaczy Encyklopedii wspomina wystawę „Emeryk Hutten Czapski – wystawa kolekcji w stulecie śmierci”, zaprezentowaną w Krakowie w 1997 roku. Zachowujemy rok 1997 jako zapis tego źródła. Podpis reprodukcji grobu lokalizuje go na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie; tekst podaje pas 45.

Rozbieżność daty urodzenia

Odzyskany biogram dawnego serwisu podaje 17 października 1828 roku, natomiast zapisana kopia Wikipedii — 17 listopada. Przytoczone źródła podają różne miesiące urodzenia. Inne różnice zestawiono w rejestrze rozbieżności.

Stanowiska, dobra i odznaczenia w dodatkowych biogramach

Zapisana kopia polskiej Wikipedii wymienia dodatkowe imię Seweryn oraz służbę jako szambelan dworu, tajny radca, gubernator Nowogrodu Wielkiego w latach 1863–1864, dyrektor departamentu leśnego i wicegubernator Petersburga w 1865 roku. Informuje o zakupie Przyłuk w 1872 roku i powiększeniu rodzinnych dóbr do 40 tysięcy hektarów. Rosyjskie uznanie tytułu hrabiowskiego i zgoda na przydomek Hutten miały nastąpić w 1874 roku; zakończenie służby państwowej — w 1879.

Kopia angielska odnotowuje sprzedaż około 900 rzadkich monet rosyjskich wielkiemu księciu Jerzemu Michajłowiczowi w 1885 roku. Uzyskane pieniądze miały wesprzeć kolekcjonowanie monet polskich. Od 1895 był honorowym członkiem Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Pochowano go w pasie 45 cmentarza Rakowickiego. Polska kopia biogramu wymienia Order św. Anny III klasy i Order św. Stanisława I klasy.

Wśród podpisów dawnego serwisu są próbny srebrny talar koronny Stanisława Augusta Poniatowskiego z Warszawy z 1766 roku oraz bilety skarbowe insurekcji kościuszkowskiej o nominale 1 złotego polskiego (1 złp.) z 1794 roku, opisane jako dary Elżbiety i Jerzego Czapskich. Podpisy nie podają daty tych darów.

Według Polskiej Encyklopedii Numizmatycznej po studiach w Petersburgu podjął służbę rosyjską. Oprócz wymienionych stanowisk źródło rozwija nazwę urzędu leśnego: generalny dyrektor departamentu leśnego w ministerstwie dóbr państwa rosyjskiego. Rosyjskie uznanie tytułu hrabiowskiego w 1874 odnosi do tytułu nadanego rodzinie sto lat wcześniej w Prusach. Zakończenie służby w 1879 wiąże z zamieszkaniem w majątku Stańków. Wariant studiów pozostaje oddzielony od informacji Haczewskiej o Uniwersytecie Moskiewskim.

Warianty danych o rodzinie i nauce

Bogumiła Haczewska pisze o studiach przyrodniczych w Moskwie; kopie Wikipedii i Polskiej Encyklopedii Numizmatycznej mówią ogólnie o studiach w Petersburgu. Nie łączymy tych przekazów w samodzielnie odtworzony przebieg studiów. Angielska kopia podaje matce Fabiannie lata 1775–1836, natomiast schemat genealogiczny 1794–1876. Daty życia ojca występują jako 1777–1836, 1777/1778–1836 lub 1778–1836.

Kopia polskiego biogramu nie jest wewnętrznie zgodna co do młodszej córki Elżbiety: infoboks podaje 1867–1875, a akapit rodzinny 1867–1877. W angielskiej kopii również występuje 1877. Polska Encyklopedia Numizmatyczna pomija Zofię w infoboksie, lecz wymienia ją w opisie czworga dzieci. Brak w skróconej tabeli nie oznacza braku tej córki.

Katalog rosyjski i pośmiertne publikacje

W zachowanych bibliografiach katalog monet rosyjskich występuje pod tytułem Udielnyja, wielikokniażeskija i carskija diengi driewniej Rossiji (Petersburg 1871). Spis rycin przedstawiających portrety przeważnie polskich osobistości ma datę Kraków 1901. Umieszczenie Przewodnika po Muzeum z 1902 roku na liście prac Czapskiego nie znaczy, że kolekcjoner napisał go po swojej śmierci: publikacja dokumentuje muzeum jego imienia, a zakres jego osobistego autorstwa wymaga rozróżnienia od redakcji pośmiertnej.

Na liście prac w Polskiej Encyklopedii Numizmatycznej Catalogue de la collection des médailles et monnaies polonaises opisano jako tomy 1–5 z zapisem „Kraków 1871–1916”. Zachowujemy tę bibliograficzną formę obok szczegółowego opracowania katalogu w jego haśle. Ta sama lista podaje rosyjski katalog w Petersburgu w 1871, Spis rycin w Krakowie w 1901 oraz pełny tytuł Przewodnik po Muzeum hrabiego Emeryka Hutten-Czapskiego, Kraków 1902. Lista nie rozstrzyga samodzielnie zakresu osobistego autorstwa publikacji pośmiertnych.

Źródła